पाठ १५: राष्ट्रीय सभेची स्थापना आणि मवाळ-जहाल युग
कालखंड: इ.स. १८८५ ते इ.स. १९२०
थोडक्यात समजावून घ्या:
संपूर्ण भारताला एका व्यासपीठावर आणण्यासाठी १८८५ मध्ये राष्ट्रीय सभेची स्थापना झाली. सुरुवातीला इंग्रजांकडे केवळ मागण्या करणाऱ्या नेत्यांचे वर्चस्व होते, ज्यांना 'मवाळ' (Moderates) म्हटले गेले. पण नंतर इंग्रजांच्या धोरणांना जशास तसे उत्तर देणाऱ्या नेत्यांचा गट पुढे आला, ज्यांना 'जहाल' (Extremists) म्हटले गेले. या जहाल युगाचे नेतृत्व महाराष्ट्राच्या लोकमान्य टिळकांनी केले.
भाग १: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना (१८८५)
- पहिले अधिवेशन: २८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबईतील 'गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेज'मध्ये राष्ट्रीय सभेचे पहिले अधिवेशन भरले. संपूर्ण भारतातून ७२ प्रतिनिधी या बैठकीला हजर होते.
- संस्थापक आणि अध्यक्ष: ब्रिटिश अधिकारी ॲलन ऑक्टाव्हियन ह्यूम (A. O. Hume) यांनी ही संघटना स्थापन करण्यात पुढाकार घेतला. या पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष कलकत्ता येथील नामवंत वकील व्योमेशचंद्र बॅनर्जी हे होते.
भाग २: मवाळ युग (इ.स. १८८५ – १९०५)
काँग्रेसच्या सुरुवातीच्या २० वर्षांच्या काळाला 'मवाळ कालखंड' म्हणतात.
- प्रमुख नेते: गोपाळ कृष्ण गोखले, दादाभाई नवरोजी, फिरोजशहा मेहता.
- धोरण: या नेत्यांचा इंग्रजांच्या न्यायबुद्धीवर आणि कायद्यावर विश्वास होता. ते अर्ज, विनंत्या आणि भाषणांच्या माध्यमातून आपल्या मागण्या इंग्रज सरकारसमोर मांडत असत.
- मोठी कामगिरी: दादाभाई नवरोजी यांनी आपल्या पुस्तकात इंग्रज भारताची संपत्ती कशी लुटून नेतात, हा 'संपत्तीच्या अपहरणाचा सिद्धांत' (Drain of Wealth Theory) मांडला आणि इंग्रजांचे खरे रूप जगासमोर आणले.
भाग ३: जहाल युग (इ.स. १९०५ – १९२०)
इंग्रज मवाळांच्या मागण्यांकडे दुर्लक्ष करत होते. त्यामुळे तरुणांमध्ये चिड निर्माण झाली आणि 'जहाल' विचारांचे नेते पुढे आले. या गटाला 'लाल-बाल-पाल' या त्रिपुटीने गाजवले:
१. लाल: लाला लजपतराय (पंजाब)
२. बाल: लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक (महाराष्ट्र)
३. पाल: बिपिनचंद्र पाल (बंगाल)
🛑 बंगालची फाळणी (१९०५) आणि वंगभंग चळवळ
इंग्रजांचा कुप्रसिद्ध व्हाइसरॉय लॉर्ड कर्झन याने हिंदू आणि मुस्लिमांमध्ये फूट पाडण्यासाठी १९०५ मध्ये 'बंगालची फाळणी' जाहीर केली. याविरुद्ध संपूर्ण देशात 'वंगभंग चळवळ' सुरू झाली. लोकांनी परदेशी कपड्यांची होळी केली आणि 'वंदे मातरम्' हे या आंदोलनाचे मुख्य गाणे बनले. अखेर १९११ मध्ये इंग्रजांना ही फाळणी रद्द करावी लागली.
🚩 लोकमान्य टिळक आणि 'चतुःसूत्री'
लोकमान्य टिळकांनी केसरी आणि मराठा या वृत्तपत्रांतून इंग्रजांवर कडक टीका केली. त्यांनी जनतेमध्ये देशभक्ती जागी करण्यासाठी 'शिवजयंती' आणि 'सार्वजनिक गणेशोत्सव' सुरू केले.
टिळकांची सिंहगर्जना: "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!"
टिळकांनी जनतेला लढण्यासाठी 'चतुःसूत्री' (चार नियम) दिली:
- स्वराज्य: स्वतःचे राज्य मिळवणे.
- स्वदेशी: आपल्या देशात बनलेल्या वस्तू वापरणे.
- राष्ट्रीय शिक्षण: इंग्रजांचे गुलाम बनवणारे शिक्षण नाकारून देशाभिमान शिकवणारे शिक्षण देणे.
- बहिष्कार: परदेशी वस्तूंवर आणि इंग्रज सरकारवर पूर्ण बहिष्कार टाकणे.
⚖️ मंडालेची जेल आणि होमरूल चळवळ
टिळकांच्या जहाल विचारामुळे इंग्रजांनी त्यांना ६ वर्षांसाठी म्यानमारमधील मंडालेच्या कारागृहात डांबले. तिथे त्यांनी 'गीतारहस्य' हा जगप्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला. पुढे १९१६ मध्ये त्यांनी डॉ. ॲनी बेझंट यांच्यासोबत मिळून देशात 'होमरूल' (Home Rule) आंदोलन सुरू केले, ज्याचा अर्थ 'आपले शासन आपण चालवणे' असा होता.
💡 हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)
- राष्ट्रीय सभेचे पहिले अधिवेशन आधी पुण्यात होणार होते. पण तिथे 'प्लेग' (की कॉलरा) ची साथ पसरल्यामुळे ते ऐनवेळी मुंबईला हलवण्यात आले.
- भारताचे 'ग्रँड ओल्ड मॅन' (पितामह) म्हणून ओळखले जाणारे दादाभाई नवरोजी हे ब्रिटिश संसदेच्या (House of Commons) खासदारपदी निवडून आलेले पहिले भारतीय होते!
१९२० मध्ये लोकमान्य टिळकांच्या निधनानंतर भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचे नेतृत्व महात्मा गांधीजींच्या हाती आले. त्यांनी भारतीय राजकारणात एक नवीन विचार आणि अमोघ शस्त्र आणले—ते म्हणजेच 'सत्य आणि अहिंसा' (सत्याग्रह). त्यांच्या या नवीन पद्धतीमुळे स्वातंत्र्यलढा थेट खेड्यापाड्यातील सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचला, म्हणूनच इ.स. १९२० ते १९४७ या कालखंडाला 'गांधी युग' म्हणतात.