पाठ ४: मौर्य साम्राज्य (Maurya Empire)
कालखंड: साधारण इ.स.पूर्व ३२२ ते इ.स.पूर्व १८५थोडक्यात समजावून घ्या: मौर्य साम्राज्य हे भारताच्या इतिहासातील पहिले 'अखिल भारतीय' साम्राज्य होते. आजचा भारत, पाकिस्तान, आणि अफगाणिस्तान याहूनही मोठा भूभाग या एकाच साम्राज्याच्या अधिपत्याखाली होता. या साम्राज्याने भारताला चाणक्य, चंद्रगुप्त आणि सम्राट अशोक यांसारखी महान व्यक्तिमत्त्वे दिली.
१. साम्राज्याची स्थापना आणि चंद्रगुप्त मौर्य
मौर्य साम्राज्याची स्थापना चंद्रगुप्त मौर्य यांनी केली.
- नंद घराण्याचा अंत: मगधवर आधी 'नंद' घराण्याचे राज्य होते. शेवटचा राजा धननंद हा अत्यंत जुलमी होता. चंद्रगुप्त मौर्य यांनी आपले गुरु आचार्य चाणक्य (कौटिल्य) यांच्या मदतीने धननंदचा पराभव केला आणि मौर्य साम्राज्याची पायाभरणी केली.
- परकीय आक्रमकांचा पराभव: सिकंदराच्या (Alexander) मृत्यूनंतर त्याचा सेनापती 'सेल्यूकस निकेटर' याने भारतावर स्वारी केली होती. चंद्रगुप्ताने त्याचा पराभव करून वायव्य सरहद्द (आजचा अफगाणिस्तान-बलुचिस्तान) भारताला जोडली.
- मेगास्थनीजचे आगमन: सेल्यूकसने आपला राजदूत 'मेगास्थनीज' याला चंद्रगुप्ताच्या दरबारात पाठवले. त्याने लिहिलेला 'इंडिका' (Indica) हा ग्रंथ मौर्यकालीन इतिहासाचा फार मोठा स्त्रोत आहे.
- जैन धर्माचा स्वीकार: आपल्या आयुष्याच्या शेवटच्या काळात चंद्रगुप्ताने राज्याचा त्याग केला आणि जैन मुनी भद्रबाहू यांच्या प्रभावाखाली जैन धर्म स्वीकारला. कर्नाटकातील 'श्रवणबेळगोळ' येथे त्यांनी आपले प्राण त्यागले.
२. आचार्य चाणक्य आणि 'अर्थशास्त्र'
आचार्य चाणक्य (ज्यांना कौटिल्य किंवा विष्णूगुप्त या नावांनीही ओळखले जाते) हे मौर्य साम्राज्याचे मुख्य पंतप्रधान आणि मार्गदर्शक होते.
- त्यांनी लिहिलेला 'अर्थशास्त्र' हा ग्रंथ केवळ पैशांविषयी (Economics) नाही, तर तो 'राज्यशास्त्र' (Politics), सैन्य व्यवस्थापन आणि गुप्तहेर यंत्रणा यावर लिहिलेला जगातील पहिला सखोल ग्रंथ मानला जातो.
३. सम्राट अशोक आणि कलिंगचे युद्ध (The Turning Point)
चंद्रगुप्ताचा मुलगा बिंदुसार याच्यानंतर त्याचा मुलगा अशोक मगधच्या गादीवर बसला. तो इतिहासातील सर्वात महान राजांपैकी एक ठरला.
- कलिंगचे युद्ध (इ.स.पूर्व २६१): सम्राट अशोकाने आपल्या राज्याचा विस्तार करण्यासाठी ओडिशातील 'कलिंग' राज्यावर आक्रमण केले. या युद्धात विजय मिळाला, पण सुमारे १ लाख लोकांचा मृत्यू झाला आणि दीड लाख लोक बेघर झाले.
- हृदयपरिवर्तन: युद्धातील रक्तापात, लहान मुलांचे आणि स्त्रियांचे आक्रोश पाहून अशोकाचे हृदयपरिवर्तन झाले. त्याने 'दिग्विजय' (शस्त्राने विजय) मिळवण्याचा मार्ग सोडून 'धम्मविजय' (प्रेमाने आणि सुविचाराने विजय) मिळवण्याचा संकल्प केला.
- बौद्ध धर्माचा स्वीकार: कलिंग युद्धानंतर अशोकाने बौद्ध भिक्खू 'उपगुप्त' यांच्याकडून बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली. त्यांनी बौद्ध धर्माच्या प्रसारासाठी आपला मुलगा 'महेन्द्र' आणि मुलगी 'संघमित्रा' यांना श्रीलंकेला पाठवले.
४. अशोकाचे शिलालेख आणि धम्म
सम्राट अशोकाने राजाज्ञा आणि आपले विचार लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी प्रजेच्या बोलीभाषेत (प्राकृत आणि ब्राह्मी लिपी) जागोजागी दगडी खांब (स्तंभ) आणि खडकांवर लेख कोरले, त्यांना 'शिलालेख' म्हणतात.
- अशोकाचा धम्म: हा कोणताही नवीन धर्म नव्हता, तर ती एक नैतिक आचारसंहिता होती. यात आई-वडिलांची सेवा करणे, प्राण्यांवर दया करणे, सत्य बोलणे आणि सर्व धर्मांचा आदर करणे या गोष्टी शिकवल्या गेल्या होत्या.
५. मौर्यकालीन कला आणि प्रशासन
- प्रशासन: मौर्य राजवट ही अत्यंत केंद्रीकृत होती. राजा सर्वोच्च असायला पण त्याच्या मदतीसाठी 'मंत्रिपरिषद' असे. त्यांची गुप्तहेर यंत्रणा (Spy System) खूप मजबूत होती.
- वास्तुकला: अशोकाच्या काळात दगडी वास्तू बनवण्यास मोठी सुरुवात झाली. मध्य प्रदेशातील 'सांचीचा स्तूप' हे मौर्यकालीन कलेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)
- भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह (National Emblem) जे 'अशोकस्तंभ' म्हणून ओळखले जाते, ते सारनाथ येथील अशोकाच्या सिंहाच्या स्तंभावरून (Lion Capital) घेण्यात आले आहे.
- आपल्या राष्ट्रध्वजाच्या मध्यभागी असणारे २४ आऱ्यांचे 'अशोक चक्र' हे देखील सम्राट अशोकाच्या सारनाथ स्तंभावरूनच प्रेरित आहे.
मौर्य साम्राज्याच्या पतनानंतर भारताच्या इतिहासाला दोन महत्त्वाच्या दिशा मिळाल्या. एकीकडे दक्षिण भारतात आणि विशेषतः महाराष्ट्रात 'सातवाहन घराण्याने' पहिले मोठे साम्राज्य उभे केले, तर दुसरीकडे उत्तर भारतात काही शतकांनंतर 'गुप्त साम्राज्याने' सांस्कृतिक आणि वैज्ञानिक प्रगतीचे सुवर्णयुग आणले.