आधुनिकतेची पहाट (कादंबरी, नाटक आणि नवकाव्याचा उदय)
रंगभूमी ते नवकाव्य: मराठी साहित्याचे आधुनिक रूप
१९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून ते २० व्या शतकापर्यंत मराठी साहित्याने जुन्या चौकटी मोडून जे नवे रूप धारण केले, त्याचा रंजक इतिहास यात समाविष्ट आहे. एका बाजूला मराठी नाटकांनी गाजवलेले सुवर्णयुग आणि दुसऱ्या बाजूला पारंपारिक कवितेला मागे सारून आलेले 'नवकाव्य', या दोन मुख्य प्रवाहांभोवती हा पाठ फिरतो.
ब्रिटिशांच्या आगमनानंतर आणि छपाई तंत्रज्ञानाच्या शोधामुळे मराठी साहित्याला एक नवी दिशा मिळाली. तोपर्यंत केवळ भक्ती आणि शौर्यावर लिहिणारे मराठी साहित्य आता समाजातील वास्तव, माणसाचे मन, गरिबी आणि स्वातंत्र्याचे विचार मांडू लागले. यात सर्वात मोठी क्रांती मराठी रंगभूमी (Theatre) आणि 'नवकाव्यात' (Modern Poetry) झाली.
१. मराठी रंगभूमीचे सुवर्णयुग (The Golden Era of Marathi Theatre)
मराठी माणसाचे नाटकांवर असलेले प्रेम जगजाहीर आहे. मराठी नाटकांची सुरुवात आणि त्याचा विकास हा मराठी साहित्याचा एक गौरवशाली अध्याय आहे.
- नाटकाची सुरुवात (इ.स. १८४३): विष्णूदास भावे यांनी सांगलीत 'सीता स्वयंवर' हे पहिले मराठी नाटक रंगमंचावर आणले. येथूनच अधिकृत मराठी रंगभूमीचा जन्म झाला.
- संगीत नाटके: विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला संगीत नाटकांनी धुमाकूळ घातला. अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांचे 'संगीत शाकुंतल' आणि कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर यांचे 'संगीत कीचकवध' ही नाटके प्रचंड गाजली. 'कीचकवध' नाटकावर तर ब्रिटिश सरकारने बंदी घातली होती, कारण त्यात कीचकाच्या रूपाने तत्कालीन क्रूर व्हाइसरॉय लॉर्ड कर्झनवर टीका केली होती.
- बालगंधर्व युग: नारायण श्रीपाद राजहंस उर्फ 'बालगंधर्व' यांनी आपल्या मधुर गायनाने आणि अभिनयाने (नाटकांत स्त्रियांची भूमिका करून) मराठी रंगभूमीला वैभवाच्या शिखरावर नेले.
- आधुनिक वास्तववादी नाटके: स्वातंत्र्यानंतर विजय तेंडुलकर ('घाशीराम कोतवाल', 'शांतता! कोर्ट चालू आहे'), वसंत कानेटककर ('अश्रूंची झाली फुले') आणि वि. वा. शिरवाडकर (त्यांचे अजरामर नाटक 'नटसम्राट') यांनी मराठी नाटकाला जागतिक पातळीवरील संवादाची आणि साहित्याची उंची मिळवून दिली.
२. नवकाव्याचा उदय: कवितेची बदललेली भाषा
पारंपारिक मराठी कविता ही यमक (Rhyme) आणि छंदात बांधलेली असायची, ज्यामध्ये निसर्ग, प्रेम किंवा देवाचे वर्णन असायचे. पण दुसऱ्या महायुद्धानंतर मराठी कवितेत एक मोठे वादळ आले, ज्याला 'नवकाव्य' म्हटले गेले.
- बा. सी. मर्ढेकर (नवकाव्याचे जनक): बाळ सीताराम मर्ढेकर यांनी मराठी कवितेला जुन्या कडक नियमांतून मुक्त केले. त्यांनी गद्य व मोकळ्या धाटणीत (Free Verse) कविता लिहायला सुरुवात केली. मुंबईसारख्या मोठ्या शहरातील यंत्रयुग, माणसाचे एकटेपण आणि निराशा त्यांनी कवितेत आणली.
- कवी कुसुमाग्रज (वि. वा. शिरवाडकर): यांच्या कवितांनी तरुणांमध्ये क्रांतीची ठिणगी पेटवली. त्यांची 'क्रांतीचा जयजयकार' किंवा 'कणा' ही कविता आजही प्रत्येक मराठी माणसाला ऊर्जा देते.
- विंदा करंदीकर, वसंत बापट आणि मंगेश पाडगावकर: या 'मराठी काव्य जगतातील त्रिमूर्ती'ने मराठी माणसाला कवितेचे वेड लावले. पाडगावकरांची "प्रेम म्हणजे प्रेम असतं..." ही ओळ आजही लोकप्रिय आहे.
- दलित आणि बंडखोर काव्य: नामदेव ढसाळ (गोलपिठा) आणि बाबूराव बागूल यांनी मराठी साहित्यात तोपर्यंत दुर्लक्षित राहिलेल्या झोपडपट्ट्यांमधील, शोषितांच्या आणि गरिबांच्या नरकयातना जळजळीत शब्दांत मांडल्या, ज्याने प्रस्थापित साहित्याला हादरवून सोडले.
३. मराठी साहित्याचे जागतिक वैभव
आधुनिक काळात मराठी साहित्याने देशातील सर्वोच्च वाङ्मयीन बहुमान मिळवला. मराठीला आतापर्यंत चार ज्ञानपीठ पुरस्कार (Jnanpith Award) मिळाले आहेत:
- वि. स. खांडेकर (१९७४): त्यांच्या 'ययाती' या कादंबरीसाठी. (मराठीतील पहिली ज्ञानपीठ विजेती कादंबरी).
- वि. वा. शिरवाडकर 'कुसुमाग्रज' (१९८७): त्यांच्या अथांग साहित्यिक आणि काव्य क्षेत्रातील योगदानासाठी.
- विंदा करंदीकर (२००३): त्यांच्या अष्टपैलू आणि प्रयोगशील साहित्यासाठी.
- भालचंद्र नेमाडे (२०१४): त्यांच्या 'कोसला' आणि 'हिंदू' या कादंबऱ्यांमधील देशीयत्वाच्या मांडणीसाठी.