कणा संस्कृतीचा: उत्सव आणि लोककला (Festivals & Folk Art)

मराठी मायबोली

महाराष्ट्राच्या मातीला संतांची आणि शूरवीरांची परंपरा लाभली आहे. येथील लोककलांमध्ये जशी देवभक्ती आणि शौर्य दिसते, तसेच इथल्या सणांमध्ये निसर्गाप्रती असलेली कृतज्ञता दिसून येते. 'गणेशोत्सवाचा' भव्य सोहळा असो, शेतकरी राजाचा 'पोळा' असो की पायांत घुंगरू बांधून सादर केलेली 'लावणी'... हा खेळ खंडोबाचा आणि विठूचा महाराष्ट्र नेहमी उत्साहाने ओसंडून वाहत असतो.

महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक कणा: प्रमुख लोककला (Folk Arts)

महाराष्ट्राच्या लोककलांनी पिढ्यानपिढ्या समाज प्रबोधन आणि मनोरंजन करण्याचे काम केले आहे. याचे प्रामुख्याने तीन प्रकार पडतात:

अ) लावणी आणि तमाशा (Lavani & Tamasha)

लावणी: हा महाराष्ट्राचा अत्यंत लोकप्रिय आणि डौलदार नृत्यप्रकार आहे. ढोलकीची थाप आणि पायांतील घुंगरांच्या बोलावर लावणी रंगते. यात शृंगारिक आणि उपरोधिक अशा दोन्ही छटा असतात.
तमाशा: हे महाराष्ट्राचे हक्काचे 'लोकनाट्य' (Folk Theatre) आहे. गण (गणपतीची वंदना), गवळण (श्रीकृष्ण-गोपींचे संवाद) आणि वगनाट्य (नाटकाचा भाग) अशी तमाशाची पारंपारिक रचना असते.

ब) गोंधळ आणि जागरण (Gondhal & Jagran)

गोंधळ: तुळजापूरची भवानी माता किंवा कोल्हापूरची अंबाबाई अशा कुलदेवीच्या पूजेच्या वेळी 'गोंधळी' बांधव संबळ आणि तुणतुण्याच्या साहाय्याने देवीची महती गातात, त्याला 'गोंधळ' म्हणतात. महाराष्ट्रात लग्नानंतर गोंधळ घालण्याची मोठी प्रथा आहे.
जागरण: जेजुरीच्या खंडोबा देवाच्या भक्तीसाठी वाघ्या-मुरळी यांच्याकडून 'जागरण-गोंधळ' सादर केला जातो. "एळकोट एळकोट जय मल्हार" या जयघोषाने हा सोहळा रंगतो.

क) लेझीम आणि तारपा नृत्य (Folk Dances)

लेझीम (Lejim): हे महाराष्ट्राचे पारंपारिक आणि ऊर्जेने भरलेले 'शारीरिक नृत्य' आहे. ढोल-ताशांच्या तालावर, हातात लेझीम घेऊन केल्या जाणाऱ्या या नृत्यात प्रचंड समन्वय (Coordination) आणि ताकद लागते. शिवजयंती आणि गणेशोत्सवात लेझीम पथके मुख्य आकर्षण असतात.
तारपा नृत्य: पालघर आणि ठाणे जिल्ह्यातील 'वारली' आदिवासी बांधवांचे हे अतिशय प्रसिद्ध वर्तुळाकार नृत्य आहे. 'तारपा' नावाच्या सुकवलेल्या दुधी भोपळ्यापासून बनवलेल्या वाद्यावर हे नृत्य केले जाते.

महाराष्ट्राचे सण आणि उत्सव: निसर्गाशी नाते (Festivals)

मराठी सण हे केवळ अंधश्रद्धा किंवा कर्मकांड नसून, ते निसर्गातील बदलांशी आणि शेतीशी जोडलेले आहेत.

गुढीपाडवा (चैत्र शुद्ध प्रतिपदा): हा मराठी माणसाचा 'नवा वर्षारंभ' (New Year) आहे. या दिवशी घराबाहेर आनंदाची आणि विजयाची 'गुढी' उभारली जाते. कडुनिंबाची पाने आणि साखरेची गाठी खाऊन आरोग्याची प्रार्थना केली जाते.
बैलपोळा (श्रावण अमावास्या): वर्षभर शेतात राबणाऱ्या मुक्या जनावरांबद्दल, बैलांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा सर्वात मोठा सण आहे. या दिवशी बैलांना शेतीच्या कामातून सुट्टी दिली जाते, त्यांना सजवले जाते आणि पुरणपोळीचा नैवेद्य दिला जातो.
गणेशोत्सव (भाद्रपद चतुर्थी): हा महाराष्ट्राचा सर्वात मोठा सार्वजनिक उत्सव आहे. १८९३ मध्ये लोकमान्य टिळकांनी लोकांना एकत्र आणण्यासाठी आणि देशात राष्ट्रभक्ती जागवण्यासाठी या सणाला 'सार्वजनिक' रूप दिले. आज जगभरातून लोक मुंबई-पुण्याचा गणेशोत्सव पाहायला येतात.
दिवाळी आणि पाडवा: दिव्यांचा हा सण थंडीच्या सुरुवातीला येतो, ज्यामध्ये शेतातील नवीन पीक (हंगाम) घरी आल्याचा आनंद साजरा केला जातो.

हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)

नागपूरचा मारबत उत्सव: विदर्भात (विशेषतः नागपुरात) ताश्यांच्या कडकडाटात 'पिवळी मारबत' आणि 'काळी मारबत' काढली जाते. १३५ वर्षांहून अधिक जुनी असलेली ही परंपरा जगातील एकमेव अशी कुप्रथा आणि रोगांचे उच्चाटन करण्यासाठी साजरी केली जाणारी मिरवणूक आहे.