महाराष्ट्रातील अष्टविनायक – आठ स्वयंभू गणेशांची गाथा

मंगलमूर्ती मोरया...

'अष्टविनायक' म्हणजे महाराष्ट्रातील वेगवेगळ्या जिल्ह्यांत वसलेली आठ पवित्र आणि ऐतिहासिक गणपती मंदिरे. विशेष म्हणजे या आठही मंदिरांमधील गणेशमूर्ती मानवाने घडवलेल्या नसून त्या निसर्गातून स्वतः तयार झालेल्या (स्वयंभू) आहेत. या सर्व मंदिरांची माहिती मुद्देसूद खालीलप्रमाणे आहे.

🕉️ अष्टविनायकाची आठ पावन मंदिरे (क्रम आणि इतिहास)

अष्टविनायकाच्या या आठ मंदिरांपैकी ५ मंदिरे पुणे जिल्ह्यात, २ मंदिरे रायगड जिल्ह्यात आणि १ मंदिर अहमदनगर जिल्ह्यात आहे. शास्त्राप्रमाणे वारेची सुरुवात आणि शेवट हा 'मोरगावच्या मयूरेश्वरापासून' होतो.

१. श्री मयूरेश्वर – मोरगाव (जिल्हा: पुणे)

अष्टविनायका यात्रेतील हे पहिले आणि मुख्य स्थान आहे. येथे गणपतीने मोरावर (मयूर) बसून 'सिंधू' नावाच्या राक्षसाचा वध केला होता, म्हणून याला मयूरेश्वर म्हणतात.

• वैशिष्ट्य: हे मंदिर मुघल स्थापत्यकलेशी (Persian Architecture) साधर्म्य दाखवणारे असून याच्या सभोवताली चार बुरूज आहेत. मंदिराच्या प्रवेशद्वारापाशी एक भव्य दगडी 'नंदी' आहे, जो ऐतिहासिक चुकांमुळे इथे स्थिरावला अशी आख्यायिका आहे.

२. श्री सिद्धिविनायक – सिद्धटेक (जिल्हा: अहमदनगर)

भीमा नदीच्या काठावर एका लहान टेकडीवर वसलेले हे अष्टविनायकाचे दुसरे स्थान आहे.

• वैशिष्ट्य: अष्टविनायकातील हा एकमेव उजव्या सोंडेचा (Siddhipitha) गणपती आहे. उजव्या सोंडेच्या गणपतीची पूजा अत्यंत कडक नियमांनी करावी लागते. असे मानले जाते की भगवान विष्णूने 'मधू आणि कैटभ' या राक्षसांचा वध करण्यापूर्वी याच ठिकाणी गणेशाची आराधना करून सिद्धी प्राप्त केली होती.

३. श्री बल्लाळेश्वर – पाली (जिल्हा: रायगड)

सरसगडाच्या पार्श्वभूमीवर आणि घनदाट निसर्गात वसलेले हे तिसरे स्थान आहे.

• वैशिष्ट्य: अष्टविनायकातील हे एकमेव असे मंदिर आहे जे देवाच्या भक्ताच्या (बल्लाळ नावाच्या लहान मुलाच्या) नावावरून ओळखले जाते. येथील गणेशमूर्तीचे डोळे आणि बेंबीमध्ये हिरे बसवलेले आहेत. मंदिराच्या मागे एक मोठी पोर्तुगीज घंटा आहे.

४. श्री वरदविनायक – महड (जिल्हा: रायगड)

खोपोलीजवळ वसलेले हे अष्टविनायकाचे चौथे स्थान आहे.

• वैशिष्ट्य: या मंदिराच्या गाभाऱ्यात भाविकांना स्वतः जाऊन मूर्तीची पूजा करण्याची परवानगी आहे. मंदिराच्या चारही बाजूंना चार हत्तींच्या मूर्ती आहेत. येथे अखंड पेटणारा एक 'नंदादीप' आहे, जो गेली १८९ वर्षांपासून (इ.स. १८३७ पासून) सातत्याने जळत आहे.

५. श्री चिंतामणी – थेऊर (जिल्हा: पुणे)

पुण्यानजीक मुळा-मुठा नदीच्या संगमावर वसलेले हे पाचवे स्थान आहे.

• वैशिष्ट्य: भक्तांच्या मनातील सर्व चिंता दूर करणारा म्हणून याला 'चिंतामणी' म्हणतात. या मंदिराशी पेशवे घराण्याचा इतिहास खूप जवळून जोडलेला आहे. थोरले माधवराव पेशवे यांनी आपल्या आयुष्याचे अंतिम दिवस याच मंदिरात घालवले होते.

६. श्री गिरिजात्मक – लेण्याद्री (जिल्हा: पुणे)

जुन्नर शहराजवळ एका मोठ्या डोंगरावर वसलेले हे अतिशय देखणे सहावे स्थान आहे.

• वैशिष्ट्य: अष्टविनायकातील हे एकमेव बौद्ध लेण्यांमध्ये (Cave Temple) वसलेले मंदिर आहे. डोंगरामध्ये कोरलेल्या १८ व्या गुहेत हा गणपती आहे, जिथे जाण्यासाठी तब्बल २८३ पायऱ्या चढाव्या लागतात. 'गिरिजात्मक' म्हणजे गिरिजेचा (पार्वतीचा) आत्मज (पुत्र).

७. श्री विघ्नहर – ओझर (जिल्हा: पुणे)

नारायणगाव जवळ कुकडी नदीच्या किनाऱ्यावर वसलेले हे सातवे स्थान आहे.

• वैशिष्ट्य: विघ्नासुर नावाच्या राक्षसाचा वध करून देवाने सर्व संकटे (विघ्न) दूर केली, म्हणून याला 'विघ्नहर' किंवा विघ्नेश्वर म्हणतात. या मंदिराभोवती २० फूट उंच दगडी तटबंदी असून, याचे सोनेरी गोपूर लांबूनच चमकताना दिसते.

८. श्री महागणपती – रांजणगाव (जिल्हा: पुणे)

पुणे-अहमदनगर महामार्गावर वसलेले हे यात्रेतील आठवे आणि अंतिम स्थान आहे.

• वैशिष्ट्य: असे मानले जाते की भगवान शिवाने त्रिपुरासूर राक्षसाचा वध करण्यापूर्वी या महागणपतीची पूजा केली होती. हे मंदिर अत्यंत भव्य असून पेशव्यांच्या काळात याचे मोठे बांधकाम झाले होते. या मूर्तीला 'दहा हात आणि वीस डोळे' असणारे रूप मानले जाते, जे तळघरात गुप्त आहे असे म्हणतात.

एका नजरेत: ८ अष्टविनायक (Quick Summary Table)