असे का घडते?

१. कांद्याची कापणी करताना डोळ्यात पाणी का येते?

जेव्हा आपण कांदा कापतो, तेव्हा कांद्यातील पेशी (cells) फुटतात. त्यामुळे त्यातील अलाईनेज (alliinase) नावाचे एन्झाईम आणि अमिनो ॲसिड एकत्र येून एक वायू तयार होतो. हा वायू हवेद्वारे जेव्हा आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचतो, तेव्हा डोळ्यांमधील पाण्याचा संपर्क येऊन त्याचे रूपांतर एका सौम्य ॲसिडमध्ये होते. या ॲसिडच्या जळजळीमुळे डोळे खराब होऊ नयेत म्हणून मेंदू डोळ्यांतील ग्रंथींना (lacrimal glands) पाणी सोडण्याचा संदेश देतो.

२. फ्रीजमधील पाणी थंड का होते आणि मातीच्या मडक्यातील पाणी थंड कसे होते?

• फ्रीज (Freeze): फ्रीजमध्ये वीज आणि रासायनिक वायूचा (Refrigerant) वापर करून कृत्रिमरीत्या उष्णता बाहेर काढली जाते.
• मातीचे मडके (Earthen Pot): मडक्याला लहान-लहान सूक्ष्म छिद्रे असतात. या छिद्रांमधून पाणी सतत पाझरत राहते आणि मडक्याच्या बाहेरील पृष्ठभागावर येते. बाहेरच्या उष्णतेमुळे या पाण्याचे बाष्पीभवन (Evaporation) होते. बाष्पीभवनासाठी लागणारी उष्णता मडक्याच्या आतल्या पाण्यातून घेतली जाते, ज्यामुळे आतले पाणी नैसर्गिकरीत्या थंड होते.

३. लोखंडाला गंज का चढतो?

जेव्हा लोखंडाची वस्तू बराच काळ दमट हवेत किंवा पाण्याच्या संपर्कात राहते, तेव्हा लोखंड (Iron), हवेतील ऑक्सिजन (Oxygen) आणि पाणी (Water) यांच्यात एक रासायनिक अभिक्रिया होते. याला ऑक्सिडेशन (Oxidation) म्हणतात. या प्रक्रियेमुळे लोखंडाच्या वर एक तपकिरी रंगाचा थर जमा होतो, ज्याला आपण गंज (Rust) म्हणतो.

४. आकाशात इंद्रधनुष्य (Rainbow) का आणि कसे दिसते?

पाऊस पडून गेल्यानंतर हवेत पाण्याचे लहान-लहान थेंब तरंगत असतात. जेव्हा सूर्यप्रकाश या पाण्याच्या थेंबांमधून आरपार जातो, तेव्हा हे थेंब एका छोट्या प्रिझमसारखे (Prism) काम करतात. सूर्यप्रकाश (जो पांढरा दिसतो) या थेंबांमुळे सात वेगवेगळ्या रंगांमध्ये विभागला जातो (प्रकाश विखुरणे - Dispersion of Light). यामुळे आपल्याला आकाशात सुंदर इंद्रधनुष्य दिसते.

५. दूध उतू का जाते, पण पाणी का जात नाही?

दुधात पाणी, चरबी (Fats), प्रोटीन्स आणि लॅक्टोज असते. जेव्हा आपण दूध तापवतो, तेव्हा दुधातील चरबी आणि प्रोटीन हलके होऊन वर येतात आणि दुधावर एक साय (Cream) तयार करतात. दूध आणखी उकळू लागल्यावर तळाशी असलेल्या पाण्याचे वाफेमध्ये रूपांतर होते. ही वाफ बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करते, पण वर सायीचा घट्ट थर असल्यामुळे ती वाफ सायीला सोबत घेऊन वर ढकलते आणि दूध उतू जाते. पाण्यात असा कोणताही चरबीचा थर तयार होत नसल्यामुळे वाफ सहज बाहेर पडते आणि पाणी उतू जात नाही.

६. सफरचंद कापून ठेवल्यावर काही वेळाने ते लाल/तपकिरी का पडते?

सफरचंदामध्ये 'पॉलिफेनॉल ऑक्सिडेज' (Polyphenol Oxidase) नावाचे एन्झाईम आणि लोह (Iron) असते. जोपर्यंत सफरचंद अख्खे असते, तोपर्यंत त्याचा हवेतील ऑक्सिजनशी संपर्क येत नाही. पण जेव्हा आपण ते कापतो, तेव्हा सफरचंदाच्या पेशी हवे उघड्या पडतात. हवेतील ऑक्सिजन आणि सफरचंदातील घटक एकत्र आल्यामुळे एक रासायनिक प्रक्रिया (Enzymatic Browning) घडते. यामुळे सफरचंदाचा कापलेला भाग तपकिरी किंवा लालसर रंगाचा होतो.

(विशेष टीप: जर कापलेल्या सफरचंदावर लिंबाचा रस - सायट्रिक ॲसिड लावले, तर ही प्रक्रिया थांबते आणि सफरचंद पांढरे शुभ्र राहते!)

७. लिफ्टमध्ये वर जाताना वजन जास्त आणि खाली येताना हलके का वाटते?

जेव्हा लिफ्ट स्थिर असते, तेव्हा आपले वजन सामान्य असते. पण जेव्हा लिफ्ट अचानक वेगाने वर जाऊ लागते, तेव्हा ती गुरुत्वाकर्षणाच्या (Gravity) विरुद्ध दिशेने बल लावते. यामुळे आपल्या शरीरावर खालील दिशेने अतिरिक्त दाब पडतो आणि आपले वजन वाढल्यासारखे वाटते. याउलट, जेव्हा लिफ्ट खाली येऊ लागते, तेव्हा ती गुरुत्वाकर्षणाच्या दिशेने गतिमान होते, ज्यामुळे काही क्षणांसाठी आपल्याला आपले शरीर वजनाने हलके किंवा तरंगल्यासारखे वाटते.

८. गरम जेवण किंवा सूप थंड जेवणापेक्षा जास्त चवदार का लागते?

याचे कारण आपल्या जिभेवर असलेल्या चवकलिका (Taste Buds) आणि द्रवाचा 'पृष्ठभाग ताण' (Surface Tension) यामध्ये दडलेले आहे. गरम पदार्थांचा पृष्ठभाग ताण कमी असतो. त्यामुळे जेव्हा आपण गरम सूप किंवा जेवण जिभेवर ठेवतो, तेव्हा ते जिभेच्या सर्व भागांवर आणि चवकलिकांवर खूप चांगल्या प्रकारे पसरते. तसेच, गरम अन्नाचा सुवासही हवेत लवकर पसरतो, ज्यामुळे आपल्या नाकाला त्याचा गंध मिळतो आणि चव अधिक छान लागते.

९. चालताना किंवा धावताना अचानक थांबलो, तर आपण पुढच्या बाजूला का झुकतो?

यामागे सर आयझॅक न्यूटन यांचा गतीचा पहिला नियम काम करतो, ज्याला 'जडत्व' (Inertia of Motion) म्हणतात. जेव्हा आपण धावत असतो, तेव्हा आपले संपूर्ण शरीर गतीमध्ये असते. जेव्हा आपले पाय अचानक थांबतात, तेव्हा शरीराचा खालचा भाग लगेच स्थिर होतो, पण शरीराचा वरचा भाग मात्र गतीच्या जडत्वामुळे पुढेच जाण्याचा प्रयत्न करतो. म्हणूनच आपण पुढच्या बाजूला झुकतो किंवा पडतो.

१०. हिवाळ्यात आपल्या तोंडातून वाफ का निघते?

आपल्या शरीराचे तापमान नेहमी साधारण ३७°C (अंश सेल्सिअस) असते, ज्यामुळे आपल्या फुफ्फुसातील हवा उबदार आणि दमट (पाण्याची वाफ असलेली) असते. हिवाळ्यात बाहेरची हवा खूप थंड असते. जेव्हा आपण तोंडातून उबदार हवा बाहेर सोडतो, तेव्हा ती बाहेरच्या थंड हवेच्या संपर्कात येताच तिचे अचानक 'संघनन' (Condensation) होते. म्हणजेच त्या वाफेचे रूपांतर पाण्याच्या अतिसूक्ष्म थेंबांमध्ये होते, जे आपल्याला धुरासारखे किंवा वाफेसारखे दिसते.