तोडी थाट (Todi Thaat)
तोडी थाट हा शास्त्रीय संगीतातील अत्यंत वजनदार आणि गायकीच्या दृष्टीने कस पाहणारा थाट मानला जातो. या थाटातील स्वररचना अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, ज्यामुळे एक वेगळाच आध्यात्मिक आणि आर्त भाव निर्माण होतो.
- स्वरांची वैशिष्ट्ये: या थाटात 'रे' ($\underline{r}e$), 'ग' ($\underline{g}a$), 'ध' ($\underline{d}ha$) हे तीन स्वर कोमल लागतात, आणि 'म' ($\acute{M}$) हा तीव्र लागतो. बाकी सा, प आणि नि हे स्वर शुद्ध असतात.
- प्रकृती: हा थाट अत्यंत गंभीर, करुण, भक्तीरस आणि तीव्र व्याकुळता किंवा व्याकुळतेतून निर्माण होणाऱ्या वैराग्याचा भाव प्रकट करतो.
प्रमुख राग: राग मिया की तोडी (Raag Miyan Ki Todi)
हा या थाटाचा मुख्य (आश्रय) राग आहे. संगीतसम्राट तानसेन (मिया तानसेन) यांनी या रागाला अधिक परिष्कृत केले, म्हणून याला 'मिया की तोडी' किंवा केवळ 'राग तोडी' म्हटले जाते.
- आरोह: सा, $\underline{\text{रे}}$, $\underline{\text{ग}}$, मँ, $\underline{\text{ध}}$, नि, सां
- अवरोह: सां, नि, $\underline{\text{ध}}$, प, मँ, $\underline{\text{ग}}$, $\underline{\text{रे}}$, सा
- वादी स्वर: $\underline{\text{ध}}$ (कोमल धैवत)
- संवादी स्वर: $\underline{\text{ग}}$ (कोमल गांधार)
- गाण्याची वेळ: दिवसा का प्रथम प्रहर (सकाळी ८ ते ११)
- वैशिष्ट्य: या रागात 'प' (पंचम) चा वापर अतिशय अल्प किंवा वर्ज्य प्रकृतीने केला जातो. कोमल 'रे' आणि कोमल 'ग' हे स्वर गाताना एकमेकांच्या इतके जवळ लावले जातात की त्या सुरांच्या आंदोलनाने ऐकणाऱ्याच्या अंगावर काटा येतो. सकाळी या रागाचा रियाज गळ्याला एक वेगळीच धार देतो.
प्रसिद्ध बंदिश (Bandish)
राग मिया की तोडी मधील एक अत्यंत पारंपरिक आणि भगवान विष्णू/कृष्णाची आराधना करणारी छोटा ख्याल बंदिश खालीलप्रमाणे आहे:
राग: मिया की तोडी
ताल: त्रिताल (१६ मात्रा)
स्थायी (Sthayi)
लंगर कांकर न मारो,
मोरी गगरिया फूट जाएगी ॥
अंतरा (Antara)
सुन पावेगी मोरी सास ननदिया,
दौडत मै तो घर जाउंगी ॥
हा झाला अतिशय समृद्ध असा तोडी थाट!