पसायदान – विश्वाच्या कल्याणाच अलौकिक मागणं

पसायदानाचा मूळ अर्थ आणि त्यातील विचार (The Meaning)

आता विश्वात्मके देवे | येणे वाग्यज्ञे तोषावे ||

'पसायदान' या शब्दाचा अर्थ आहे—'प्रसाद किंवा आशिर्वादाचे दान'. वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी संत ज्ञानेश्वरांनी 'ज्ञानेश्वरी' हा महान ग्रंथ पूर्ण केला. त्यानंतर त्यांनी त्यांचे गुरू संत निवृत्तीनाथ यांच्याकडे स्वतःसाठी काहीही न मागता, संपूर्ण जगातील माणसांचे दुःख दूर व्हावे आणि प्रत्येकाचे जीवन आनंदी व्हावे म्हणून विठ्ठलाकडे हे दान मागितले.

आतां विश्वात्मके देवे, येणे वाग्यज्ञे तोषावे,
तोषोनि मज द्यावे, पसायदानहे ||१||

जे खळांचि व्यंकटी सांडो, तया सत्कर्मी रती वाढो,
भूतां परस्परे जडो, मैत्र जीवांचे ||२||

दुरितांचे तिमिर जावो, विश्वस्वधर्म सूर्ये पाहो,
जो जे वांछील तोते लाहो, प्राणिजात ||३||

वर्षत सकळ मंडळी, ईश्वरनिष्ठांचीमांदियाळी,
अनवरत भूमंडळी, भेटतु भूता ||४||

चला कल्पतरूंचे आरव, चेतनाचिंतामणींचे गाव,
बोलती जे अर्णव, पीयूषांचे ||५||

चन्द्रमेंजे अलांछन, मार्तण्ड जे तापहीन,
ते सर्वाही सदा सज्जन, सोयरेहोतु ||६||

किंबहुना सर्व सुखी, पूर्णहोवोनि तिहीं लोकी,
भजिजो आदिपुरुषीं, अखण्डित ||७||

आणि ग्रंथोपजिवीये, विशेषी लोकी इये,
दृष्टादृष्टविजये, होआवेजी ॥८॥

येथ म्हणे श्री विश्वेश्वरावो, हा होईल दानपसावो,
येणे वरे ज्ञानदेवो, सुखियाझाला ||९||

पसायदानात एकूण ९ ओव्या आहेत. त्यातील मुख्य ओव्या आणि त्यांचा सोपा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

१. दुष्टांची दुष्टता नष्ट होवो (खळांची व्यंकटी सांडो)

खळांची व्यंकटी सांडो | तया सत्कर्मी रती वाढो | भूतां परस्परें जडो | मैत्र जिवाचें ||

• अर्थ: जगातील जे वाईट प्रवृत्तीचे (खळ) लोक आहेत, त्यांची दुष्टता नष्ट होवो. त्यांच्या मनात चांगली कामे (सत्कर्म) करण्याची बुद्धी निर्माण होवो. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, जगातील सर्व प्राणिमात्रांमध्ये एकमेकांबद्दल जीवाचे मैत्र, म्हणजेच गाढ मैत्री निर्माण होवो. (ज्ञानेश्वर माऊलींनी दुष्टांचा नाश नाही, तर त्यांच्यातील दुष्टतेचा नाश मागितला आहे, हे याचे मोठेपण आहे.)

२. संकटांचे अंधार दूर होवोत

दुरितांचें तिमिर जावो | विश्व स्वधर्मसूर्यें पाहो | जो जे वांExtendedछील तो तें लाहो | प्राणिजात ||

• अर्थ: जगातील पापी लोकांचे, संकटांचे आणि अज्ञानाचे अंधार (तिमिर) दूर होवोत. संपूर्ण जगाला कर्तव्याचा आणि धर्माचा सूर्य गवसावा. या सृष्टीतील प्रत्येक प्राण्याला (माणसालाच नाही, तर प्राण्यांनाही) ज्याला जे हवे आहे, ते सर्व सुख त्याला मिळो.

३. संतांची भेट होवो

वर्षत सकळमंगळीं | ईश्वरनिष्ठांची मांदियाळी | अनवरत भूमंडळीं | भेटतु भूतां ||

• अर्थ: या पृथ्वीवर नेहमी ईश्वरावर निष्ठा असणाऱ्या आणि सर्वांचे कल्याण इच्छिणाऱ्या संतांची 'मांदियाळी' (समूह) अखंड वावरत राहो. अशा चांगल्या विचारांच्या माणसांची भेट जगातील प्रत्येक जीवाला सतत होत राहो.

पसायदानाचे जागतिक आणि वैज्ञानिक महत्त्व

• वैश्विक प्रार्थना (Universal Anthem): पसायदानात कुठेही 'महाराष्ट्र', 'हिंदू' किंवा कोणत्याही देवतेचा संकुचित उल्लेख नाही. माऊलींनी 'विश्वात्मके देवे' (संपूर्ण विश्वाचा देव) असे संवादिले आहे. म्हणूनच याला जगातील सर्वोत्कृष्ट मानवी प्रार्थना मानले जाते.
• मानसिक शांतता: दररोज संध्याकाळी किंवा रात्री झोपण्यापूर्वी पसायदान ऐकल्याने किंवा म्हटल्याने मनातील भीती, राग आणि नकारात्मकता पूर्णपणे नष्ट होते, असे मानसशास्त्रज्ञही मानतात.

🎶 पसायदानाचा सुरेल वारसा

महाराष्ट्रात पसायदान माहीत नाही असा एकही माणूस नाही. गानकोकिळा लता मंगेशकर यांनी अत्यंत मधुर सुरांत गायलेले 'पसायदान' आजही प्रत्येक मराठी घरात, शाळेत आणि मंदिरांमध्ये प्रार्थनेच्या वेळी आदरपूर्वक ऐकले जाते.