पाठ १: सिंधू संस्कृती (हडप्पा संस्कृती)

कालखंड: साधारण इ.स.पूर्व २५०० ते इ.स.पूर्व १५०० (आजपासून सुमारे ४५०० वर्षांपूर्वी) 

थोडक्यात समजावून घ्या: आज आपण ज्याला प्रगत शहरं म्हणतो (उदा. सिमेंटची घरं, बंदिस्त गटारं, रुंद रस्ते), तशी शहरं भारतात आजपासून ४५०० वर्षांपूर्वी अस्तित्वात होती! याच महान आणि प्रगत संस्कृतीला आपण 'सिंधू संस्कृती' किंवा 'हडप्पा संस्कृती' म्हणतो.

१. शोध आणि नाव कसं पडलं?

हडप्पा संस्कृती का म्हणतात?

इ.स. १९२१ मध्ये पंजाबमधील 'हडप्पा' या ठिकाणी या संस्कृतीचा पहिला शोध लागला. इतिहासाच्या नियमानुसार, ज्या ठिकाणी पहिल्यांदा शोध लागतो, त्याचे नाव संस्कृतीला दिले जाते. म्हणून याला 'हडप्पा संस्कृती' म्हणतात.

सिंधू संस्कृती का म्हणतात?:

या संस्कृतीची सुरुवातीची बहुतांश शहरे 'सिंधू' नदी आणि तिच्या उपनद्यांच्या खोऱ्यात सापडली, म्हणून याला 'सिंधू संस्कृती' असेही म्हणतात. 

प्रमुख शोधकर्ते: सर जॉन मार्शल यांच्या नेतृत्वाखाली दयाराम साहनी (हडप्पा - १९२१) आणि राखालदास बॅनर्जी (मोहेंजोदडो - १९२२) यांनी उत्खनन करून हा शोध लावला.

२. वैशिष्ट्ये: नगररचना आणि स्थापत्य (Town Planning)

सिंधू संस्कृतीची नगररचना ही संपूर्ण जगात सर्वोत्तम मानली जाते.

पक्की घरे: घरे बांधण्यासाठी भाजलेल्या, पक्क्या विटांचा वापर केला जात असे. घरे दुमजलीसुद्धा असायची.

रुंद रस्ते: शहरातील रस्ते रुंद आणि एकमेकांना काटकोनात (90° च्या कोनात) छेदणारे होते. त्यामुळे सर्व रस्ते चौकोनी ब्लॉकसारखे दिसत.

उत्कृष्ट सांडपाण्याची व्यवस्था: प्रत्येक घराचे सांडपाणी वाहून नेण्यासाठी बंदिस्त गटारे होती. आरोग्याच्या आणि स्वच्छतेच्या दृष्टीने ही व्यवस्था आजच्या काळासारखी प्रगत होती.

महास्नानगृह (The Great Bath): 'मोहेंजोदडो' येथे एक भव्य स्नानगृह सापडले आहे. सार्वजनिक सणांच्या वेळी किंवा धार्मिक विधींसाठी याचा वापर केला जात असावा.

३. आर्थिक आणि सामाजिक जीवन

शेती आणि पशुपालन: गहू आणि बार्ली (जव) ही त्यांची मुख्य पिके होती. जगात पहिल्यांदा कापसाचे उत्पादन सिंधू संस्कृतीच्या लोकांनीच केले. ते बैल, म्हैस, शेळ्या पाळत असत.

व्यापार आणि नौकायन: त्यांचा व्यापार फक्त भारतातच नाही, तर मेसोपोटेमिया (आजचा इराक/इराण) आणि इजिप्तपर्यंत चालत असे. गुजरात मधील 'लोथल' येथे जगातील पहिले मानवनिर्मित 'जहाजाची गोदी' (Dockyard) सापडले आहे.

मुद्रा (Seals): व्यापारासाठी स्टीअटाईट (दगड) पासून बनवलेल्या चौकोनी मुद्रा वापरल्या जात. या मुद्रांवर प्राणी आणि काही चित्रलिपी कोरलेली आहे. 

४. धार्मिक जीवन आणि कला मूर्ती आणि शिल्पे:

उत्खननात दगडी आणि धातूच्या मूर्ती सापडल्या आहेत. त्यात 'नर्तकीची कांस्यमूर्ती' (Bronze Dancing Girl) आणि एका दाढी असलेल्या पुरोहिताचा पुतळा प्रसिद्ध आहे. 

पूजा पद्धती: ते निसर्गाची पूजा करत असत. 'मातृदेवता' (पशुपती - जो शिवाचे सुरुवातीचे रूप मानला जातो) आणि पिंपळाच्या झाडाची पूजा केली जात असल्याचे पुरावे सापडले आहेत.

लिपी: त्यांची स्वतःची 'चित्रलिपी' (Pictographic Script) होती. दुर्दैवाने, ही लिपी आजपर्यंत कोणालाही वाचता आलेली नाही. 

५. संस्कृतीचा हास (ऱ्हास) कसा झाला?

इ.स.पूर्व १५०० च्या सुमारास ही प्रगत संस्कृती नष्ट झाली. याची नेमकी कारणे स्पष्ट नाहीत, पण इतिहासकारांच्या मते खालील कारणे असावीत: 

• सिंधू नदीला आलेले महापूर. 
• हवामानातील बदल आणि पडलेला मोठा दुष्काळ. 
• परकीय आक्रमणे (उदा. आर्यांचे आगमन). 

हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)

• सिंधू संस्कृतीतील लोकांना तांबे आणि कांस्य (Bronze) या धातूंची माहिती होती, पण त्यांना 'लोखंड' (Iron) या धातूची अजिबात माहिती नव्हती. 
• त्या काळातील लोकांना खेळायला आवडत असे. उत्खननात फासे (Dice) आणि मातीची खेळणी सापडली आहेत, जी आजच्या बुद्धिबळासारख्या खेळाची आठवण करून देतात.