पाठ ९: दिल्ली सल्तनत (सुलतानशाही)
कालखंड: इ.स. १२०६ ते इ.स. १५२६ (सुमारे ३२० वर्षे)थोडक्यात समजावून घ्या:मोहम्मद घोरीच्या मृत्यूनंतर त्याच्या भारतातील सरदारांनी दिल्लीत स्वतःचे स्वतंत्र राज्य सुरू केले. या काळातील शासकांना 'सुलतान' म्हटले जाई, म्हणून या ३२० वर्षांच्या कालखंडाला 'दिल्ली सल्तनत' किंवा 'सुलतानशाही' म्हणतात. या काळात दिल्लीवर एकूण ५ वेगवेगळ्या राजघराण्यांनी राज्य केले.
दिल्लीवर राज्य करणारी ५ घराणी (The 5 Dynasties)
या ५ घराण्यांचा क्रम इतिहासात खूप महत्त्वाचा आहे:१. गुलाम घराणे (इ.स. १२०६ - १२९०)२. खिलजी घराणे (इ.स. १२९० - १३२०)३. तुघलक घराणे (इ.स. १३२० - १४१४)४. सय्यद घराणे (इ.स. १४१४ - १४५१)५. लोधी घराणे (इ.स. १४५१ - १५२६)
१. गुलाम घराणे (Slave Dynasty)
या घराण्यातील पहिले राजे हे मूळचे कुणाचे तरी गुलाम किंवा सेनापती होते, म्हणून याला 'गुलाम घराणे' म्हणतात.
- कुतुबुद्दीन ऐबक: हा मोहम्मद घोरीचा गुलाम होता, त्यानेच या सत्तेचा पाया रचला. दिल्लीतील प्रसिद्ध 'कुतुबमीनार' बांधायला यानेच सुरुवात केली होती.
- रझिया सुलतान (भारताची पहिली महिला शासक): सुलतान इल्तुतमिशची मुलगी 'रझिया' ही अत्यंत शूर आणि बुद्धिमान होती. पुरुषांचे कपडे घालून ती युद्धात जात असे. दिल्लीच्या गादीवर बसणारी ती पहिली आणि एकमेव महिला शासक होती.
२. खिलजी घराणे (Khilji Dynasty)
- अल्लाउद्दीन खिलजी: हा या घराण्यातील सर्वात महत्त्वाकांक्षी राजा होता. त्याने आपले साम्राज्य थेट दक्षिण भारतापर्यंत (देवगिरीपर्यंत) विस्तारले.
- बाजार नियंत्रण पद्धत: अल्लाउद्दीनने सैन्याला कमी खर्चात वस्तू मिळाव्यात म्हणून बाजारातील वस्तूंचे भाव स्वतः ठरवून दिले होते. त्यापेक्षा जास्त भावाने वस्तू विकणाऱ्याला तो कडक शिक्षा करत असे.
३. तुघलक घराणे (Tughlaq Dynasty)
- मोहम्मद बिन तुघलक (लहरी राजा): हा राजा खूप शिकलेला होता, पण त्याच्या विचित्र निर्णयांमुळे तो इतिहासात 'लहरी राजा' म्हणून प्रसिद्ध झाला.
- राजधानी बदलणे: त्याने एका रात्रीत आपली राजधानी दिल्लीवरून महाराष्ट्रातील 'देवगिरी' (दौलताबाद) येथे हलवण्याचा निर्णय घेतला. यामुळे वाटेत हजारो निष्पाप लोकांचा भूकेने व आजाराने मृत्यू झाला. नंतर पुन्हा त्याने राजधानी दिल्लीला नेली.
- तांब्याची नाणी: त्याने सोन्या-चांदीऐवजी तांब्याची नाणी बाजारात आणली, ज्याची लोकांनी घरातच खोटी नाणी बनवायला सुरुवात केली आणि अर्थव्यवस्था कोलमडली.
४. सय्यद आणि ५. लोधी घराणे (Lodhi Dynasty)
- लोधी घराणे हे दिल्लीवर राज्य करणारे पहिले 'अफगाण' घराणे होते.
- इब्राहिम लोधी (शेवटचा सुलतान): हा अत्यंत क्रूर आणि घमंडी राजा होता. त्याच्या या स्वभावामुळे त्याचे स्वतःचे सरदार कंटाळले होते. शेवटी, इ.स. १५२६ मध्ये बाबरने 'पानिपतच्या पहिल्या लढाईत' इब्राहिम लोधीचा पराभव केला आणि भारतात सुलतानशाही संपवून 'मुघल साम्राज्याची' स्थापना केली.
💡 हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)
- सुलतानशाहीच्या काळात अमीर खुस्रो हे प्रसिद्ध कवी आणि संगीतकार होऊन गेले. त्यांना 'तब्ला' आणि 'सितार' या वाद्यांचे जनक मानले जाते. त्यांना 'तुती-ए-हिंद' (भारताचा पोपट) म्हटले जाई.
- दिल्लीत आज जो कुतुबमीनार उभा आहे, त्याचे काम कुतुबुद्दीन ऐबकने सुरू केले होते, पण ते पूर्ण करण्याचे काम त्याचा जावई 'इल्तुतमिश' याने केले.
दिल्ली सल्तनतच्या (सुलतानशाहीच्या) काळात उत्तर भारतात सतत राजकीय उलथापालथ होत होती. याच काळात दक्षिण भारताने स्वतःचे एक वेगळे आणि वैभवशाली साम्राज्य उभे केले. उत्तर भारतातील सुलतानशाहीच्या जाचाला कंटाळून दक्षिण भारतात दोन मोठी आणि बलाढ्य साम्राज्ये उदयास आली—एक हिंदू साम्राज्य 'विजयनगर' आणि दुसरे मुस्लिम साम्राज्य 'बहमनी'.