महाराष्ट्रातील पाच ज्योतिर्लिंगे

महाराष्ट्रातील पाच ज्योतिर्लिंगे – शिवाच्या भक्तीचा महिमा

ॐ नमः शिवाय...

'ज्योतिर्लिंग' म्हणजे जिथे भगवान शिव स्वतः स्वयंभू प्रकाशरूपात प्रकट झाले होते अशी अत्यंत पवित्र स्थाने. संपूर्ण भारतात अशा १२ जागा आहेत आणि भाग्याची गोष्ट म्हणजे त्यातील ५ पवित्र ज्योतिर्लिंगे एकट्या महाराष्ट्रात आहेत. ही मंदिरे केवळ आध्यात्मिक केंद्र नाहीत, तर ती प्राचीन भारतीय स्थापत्यकलेचे (Architecture) उत्तम नमुने आहेत.

⛰️ महाराष्ट्रातील ५ पावन ज्योतिर्लिंगे

१. त्र्यंबकेश्वर (जिल्हा: नाशिक)

सह्याद्री पर्वताच्या 'ब्रह्मगिरी' रांगांच्या कुशीत वसलेले हे अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण ज्योतिर्लिंग आहे.

• वैशिष्ट्य: इतर ज्योतिर्लिंगांमध्ये केवळ भगवान शिव असतात, पण त्र्यंबकेश्वर येथे एकाच लिंगात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तिन्ही देवांचे प्रतीक असणारी तीन लहान लिंगे (अर्घा) आहेत.

• नदीचा उगम: याच क्षेत्रातील ब्रह्मगिरी पर्वतावरून दक्षिण भारताची जीवनवाहिनी असणाऱ्या गोदावरी नदीचा उगम होतो.

• इतिहास: हे मंदिर काळ्या दगडाचे असून पेशव्यांच्या काळात याचा जीर्णोद्धार करण्यात आला होता.

२. भीमाशंकर (जिल्हा: पुणे)

घनदाट जंगलात आणि सह्याद्रीच्या उंच घाटावर वसलेले हे ज्योतिर्लिंग डाकिनी जंगलात आहे असे मानले जाते.

• वैशिष्ट्य: येथील मंदिर स्थापत्यकलेच्या 'नागर शैलीचे' (Nagara Style) एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. मंदिराच्या आवारात एक मोठी ऐतिहासिक घंटा आहे, जी चिमाजी अप्पांनी पोर्तुगीजांवर विजय मिळवल्यानंतर वसईच्या किल्ल्यावरून आणून इथे अर्पण केली होती.

• निसर्ग संपत्ती: भीमाशंकर परिसर हे शासनाने घोषित केलेले 'अभयारण्य' आहे. महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी असलेली 'शेकरू' (मोठी खार) याच जंगलात आढळते. येथूनच भीमा नदीचा उगम होतो.

३. घृष्णेश्वर / घ्रुष्णेश्वर (जिल्हा: छत्रपती संभाजीनगर)

हे ज्योतिर्लिंग जगातील सर्वात प्राचीन आणि भव्य लेण्यांपैकी एक असलेल्या 'वेरूळच्या लेण्यां'जवळ (Ellora Caves) वसलेले आहे.

• वैशिष्ट्य: हे भारताचे १२ वे आणि अंतिम ज्योतिर्लिंग मानले जाते.

• इतिहास: मुघल काळात या मंदिराची खूप पडझड झाली होती. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा मालोजीराजे भोसले यांनी आणि त्यानंतर १८ व्या शतकात इंदूरच्या महाराणी पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर यांनी या मंदिराचा भव्य जीर्णोद्धार करून त्याला आधुनिक रूप दिले. हे मंदिर लाल रंगाच्या दगडांनी बांधलेले आहे.

४. परळी वैजनाथ (जिल्हा: बीड)

मराठवाड्याच्या कुशीत डोंगरावर वसलेले हे ज्योतिर्लिंग 'वैद्यनाथ' म्हणूनही ओळखले जाते.

• वैशिष्ट्य: पौराणिक कथेनुसार, रावण जेव्हा हिमालयातून शिवशंभूंचे लिंग लकेला घेऊन जात होता, तेव्हा त्याने ते काही काळासाठी या ठिकाणी जमिनीवर ठेवले आणि ते इथेच स्थिर झाले. या ज्योतिर्लिंगाला 'जागृत देवस्थान' मानले जाते.

• अमृताचा अंश: असे मानले जाते की समुद्रमंथनातून निघालेले अमृत देवांनी येथे आणून लपवले होते, म्हणूनच या परिसराला 'अमृतेश्वरी' असेही म्हटले जाते.

५. औंढा नागनाथ (जिल्हा: हिंगोली)

हे महाराष्ट्रातील अतिशय प्राचीन आणि ऐतिहासिक महत्त्व असलेले ज्योतिर्लिंग आहे.

• वैशिष्ट्य: हे भारताचे ८ वे ज्योतिर्लिंग मानले जाते. या मंदिराचे बांधकाम हे महाभारत काळात स्वतः धर्मराज युधिष्ठिर (पांडव) यांनी केले होते अशी आख्यायिका आहे.

• संतांचा वारसा: या मंदिराशी महाराष्ट्रातील थोर संत संत नामदेव आणि संत ज्ञानेश्वर यांचा इतिहास जोडलेला आहे. संत नामदेवांच्या भक्तीमुळे विठ्ठलाने मंदिराची पाठ फिरवून त्यांना दर्शन दिले होते, असा प्रसंग इथे सांगितला जातो. येथील दगडी कोरीव काम अत्यंत प्रेक्षणीय आहे.

एका नजरेत: ५ ज्योतिर्लिंगे (Quick Summary Table)