महाराष्ट्राची साडेतीन शक्तिपीठे – आदिशक्तीचे पावन रूप

उदे गं आंबे उदे...

पौराणिक कथेनुसार, सती देवीच्या शरीराचे भाग पृथ्वीवर जिथे जिथे पडले, तिथे 'शक्तिपीठांची' निर्मिती झाली. संपूर्ण भारतात अशी अनेक पीठे आहेत, त्यापैकी अत्यंत जागृत आणि पवित्र मानली जाणारी तीन पूर्ण आणि एक अर्धे अशी एकूण साडेतीन शक्तिपीठे आपल्या महाराष्ट्रात आहेत. ही सर्व पीठे मराठमोळ्या घराण्यांची कुलदैवते आहेत.

👑 महाराष्ट्राची साडेतीन जागृत शक्तिपीठे (सविस्तर परिचय)

या शक्तिपीठांमध्ये तीन 'पूर्ण पीठे' आणि एका 'अर्ध्या पीठाचा' समावेश होतो.

१. श्री तुळजाभवानी माता – तुळजापूर (जिल्हा: धाराशीव) — पूर्ण पीठ

हे महाराष्ट्रातील देवीचे पहिले आणि अत्यंत प्रसिद्ध पूर्ण शक्तिपीठ आहे.

• ऐतिहासिक महत्त्व: तुळजापूरची भवानी माता हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे कुलदैवत आहे. महाराजांना परकीय आक्रमकांविरुद्ध लढण्यासाठी भवानी मातेने स्वतः 'भवानी तलवार' दिली होती, अशी भक्तांची गाढ श्रद्धा आहे.

• मूर्तीचे वैशिष्ट्य: येथील भवानी मातेची मूर्ती स्वयंभू असून ती 'चल' (Moving) मूर्ती आहे. म्हणजेच वर्षातून काही वेळा ती जागची हलवून तिची मिरवणूक काढता येते. नवरात्रात इथे भरणारी यात्रा अथांग असते.

२. श्री अंबाबाई / महालक्ष्मी – कोल्हापूर — पूर्ण पीठ

करवीर निवासिनी म्हणून ओळखले जाणारे हे देवीचे दुसरे पूर्ण शक्तिपीठ आहे.

• वैशिष्ट्य: येथील मंदिराला दक्षिण काशी मानले जाते. या मंदिराचे बांधकाम 'हेमाडपंती' स्थापत्यशैलीचे आहे.

• किरणोत्सव (Kiranotsav): हे मंदिर अशा प्रकारे बांधले गेले आहे की, वर्षातून दोन वेळा (जानेवारी/फेब्रुवारी आणि नोव्हेंबरमध्ये) मावळत्या सूर्याची किरणे थेट महालक्ष्मीच्या पायांवर, नंतर छातीवर आणि शेवटी चेहऱ्यावर पडतात. हे स्थापत्यशास्त्राचा एक अद्भुत चमत्कार आहे.

३. श्री रेणुका माता – माहूर (जिल्हा: नांदेड) — पूर्ण पीठ

सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमध्ये, निसर्गरम्य टेकडीवर वसलेले हे देवीचे तिसरे पूर्ण शक्तिपीठ आहे.

• पौराणिक महत्त्व: माता रेणुका ही भगवान परशुरामांची (विष्णूचा अवतार) आई होती. याच गडावर परशुरामांचा जन्म झाला होता, अशी मान्यता आहे.

• वैशिष्ट्य: येथील मंदिरात देवीचे संपूर्ण रूप नसून केवळ तिचे 'तांदळा' (फक्त चेहऱ्याचा भाग) पूजला जातो. या क्षेत्राच्या बाजूलाच दत्तगुरूंचे विस्तीर्ण स्थान असल्याने याला मोठे आध्यात्मिक महत्त्व आहे.

४. श्री सप्तशृंगी माता – वणी (जिल्हा: नाशिक) — अर्धे पीठ

नाशिक जवळ दिंडोरी परिसरात सात उंच शिखरांच्या (सप्तशृंग) कडेकपारीत वसलेले हे महाराष्ट्रातील 'अर्धे शक्तिपीठ' मानले जाते.

• मूर्तीचे वैशिष्ट्य: येथील डोंगराच्या कड्यामध्ये कोरलेली सप्तशृंगी मातेची मूर्ती तब्बल १८ फूट उंच आहे. देवीला १८ हात असून प्रत्येक हातात वेगवेगळे शस्त्र आहे.

• आख्यायिका: महिषासूर राक्षसाचा वध करण्यासाठी सर्व देवांनी आपल्या शक्ती एकत्र करून या देवीची निर्मिती केली होती. देवीने या डोंगरावरूनच महिषासुरावर अंतिम प्रहार केला होता, म्हणून या गडाला विशेष महत्त्व आहे.

एका नजरेत: साडेतीन शक्तिपीठे (Summary Table)