संविधानाने दिलेली मूलभूत कर्तव्ये आणि आपले दायित्व

संविधानाने दिलेली मूलभूत कर्तव्ये आणि आपले दायित्व

"हक्क आणि कर्तव्ये या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत."

आपण देशाकडून चांगल्या रस्त्यांची, पाशर्वीक सुविधांची आणि संरक्षणाची अपेक्षा करतो (हे आपले हक्क आहेत). पण त्याच वेळी या देशाचा नागरिक म्हणून आपलीही देशाप्रती आणि समाजाप्रती काही कर्तव्ये आहेत. आपल्या भारतीय संविधानाच्या 'कलम ५१ (अ)' (Article 51A) मध्ये अशी ११ मूलभूत कर्तव्ये सांगितली आहेत, जी प्रत्येक मराठी माणसाला आणि भारतीयाला माहीत असणे गरजेचे आहे.

🇮🇳 १. राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीत आणि संविधानाचा आदर करणे

आपल्या देशाची अस्मिता आणि सार्वभौमत्व राखणे हे आपले पहिले कर्तव्य आहे.

• संविधानाचे पालन: भारताच्या संविधानाचा (Constitution), त्यातील आदर्श आणि संस्थांचा आदर करणे.
• राष्ट्रीय प्रतीकांचा सन्मान: आपले राष्ट्रगीत (जन गण मन) आणि आपला राष्ट्रध्वज (तिरंगा) यांचा नेहमी सर्वोच्च आदर राखणे. राष्ट्रध्वज कधीही खाली पडणार नाही किंवा त्याचा अवमान होणार नाही, याची काळजी घेणे.

🤝 २. देशाची एकता, अखंडता आणि बंधुभाव राखणे

भारत हा विविधतेने नटलेला देश आहे, त्यामुळे समाजात शांतता राखणे हे नागरिकांचे काम आहे.

• एकता आणि अखंडता: देशाचे सार्वभौमत्व, एकता आणि अखंडता उन्नत ठेवणे व त्यांचे रक्षण करणे.
• बंधुभाव (Fraternity): धार्मिक, भाषिक आणि प्रादेशिक भेदभावांच्या पलीकडे जाऊन सर्व भारतीय लोकांमध्ये सुलोखा आणि 'बंधुभाव' वाढवणे.
• महिलांचा आदर: स्त्रियांच्या प्रतिष्ठेला उणेपणा आणणाऱ्या हीन प्रथांचा (उदा. हुंडाबळी, छेडछाड) त्याग करणे आणि महिलांचा आदर करणे.

🌳 ३. नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण करणे

निसर्ग आपल्याला जगवतो, त्यामुळे त्याचे रक्षण करणे हे आपले नैतिक कर्तव्य आहे.

• निसर्गाचे संवर्धन: वने (जंगले), तलाव, नद्या आणि वन्यजीव (प्राणी-पक्षी) यांसह नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण करणे, त्यात सुधारणा करणे आणि सर्व प्राणिमात्रांबद्दल दयाबुद्धी बाळगणे.
• प्रदूषणाला आळा: प्लॅस्टिकचा वापर टाळणे, नद्यांमध्ये कचरा न टाकणे आणि पाणी वाया न घालवणे हे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे.

🏛️ ४. सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण आणि हिंसाचाराचा त्याग

देशातील प्रत्येक सार्वजनिक वस्तू ही आपल्याच पैशातून (करांतून) बनलेली असते.

• सार्वजनिक मालमत्ता: बस, रेल्वे, सरकारी कार्यालये, ऐतिहासिक किल्ले आणि उद्याने (बागा) ही देशाची 'सार्वजनिक मालमत्ता' (Public Property) आहे. आंदोलने किंवा रागाच्या भरात त्यांची तोडफोड न करणे आणि त्यांचे रक्षण करणे.
• हिंसाचाराचा त्याग: कोणत्याही वादावर हिंसेचा मार्ग न निवडता शांततापूर्ण मार्गाने तो सोडवणे.

🔬 ५. वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि शिक्षणाची संधी

आधुनिक जगात वावरताना आपले विचार डोळस असायला हवेत.

• वैज्ञानिक दृष्टिकोन (Scientific Temper): कोणत्याही गोष्टीवर अंधश्रद्धेने विश्वास न ठेवता त्यामागील विज्ञान समजून घेणे, मानवतवाद आणि शोधकबुद्धी अंगी बाळगणे.
• ६ ते १४ वर्षे वयाच्या मुलांना शिक्षण: प्रत्येक माता-पित्याने किंवा पालकाने आपल्या ६ ते १४ वर्षे वयापर्यंतच्या पाल्याला शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देणे (हे ११ वे कर्तव्य २००२ मध्ये जोडले गेले).