'सर्च' संस्था (गडचिरोली) – आदिवासी आरोग्य आणि सामाजिक सेवेचा प्रकाश

 'सर्च' संस्था (गडचिरोली) – आदिवासी आरोग्य आणि सामाजिक सेवेचा प्रकाश

"आरोग्यसेवा ही केवळ रुग्णालयात मिळणारी वस्तू नाही, ती लोकांच्या दारापर्यंत पोहोचायला हवी."

— डॉ. अभय बंग

गडचिरोली हा महाराष्ट्रातील अत्यंत नक्षलग्रस्त, जंगलांनी वेढलेला आणि मागासलेला जिल्हा मानला जातो. या भागात ४० वर्षांपूर्वी साधे रस्ते आणि रुग्णालये नव्हती. अशा अत्यंत कठीण परिस्थितीत, अमेरिकेतून उच्च शिक्षण (MPH) घेऊन आलेल्या डॉक्टर दाम्पत्याने स्वतःला या जंगलात झोकून दिले. त्यांनी तिथे 'सर्च' (Society for Education, Action and Research in Community Health) या संस्थेची स्थापना केली, जिने हजारो आदिवासींचे प्राण वाचवले.

🏥 १. 'शोधग्राम'ची निर्मिती आणि आरोग्याचा लढा

डॉ. अभय बंग आणि डॉ. राणी बंग यांनी गडचिरोली शहराजवळ 'शोधग्राम' नावाचे एक वेगळे गाव वसवले, जे या सर्व सामाजिक आणि वैद्यकीय चळवळीचे केंद्र आहे.

• आदिवासींच्या संस्कृतीचा आदर: शोधग्राम मधील रुग्णालय हे एखाद्या मोठ्या शहरातल्या काचेच्या इमारतीसारखे नाही, तर ते आदिवासींच्या पारंपरिक झोपड्यांसारखे (Tribal Architecture) बनवले आहे. यामुळे तिथल्या लोकांना ते स्वतःचे घर वाटते आणि ते कोणत्याही भीतीशिवाय उपचारासाठी येतात.
• डॉ. राणी बंग यांचे स्त्री-आरोग्य कार्य: डॉ. राणी बंग यांनी या दुर्गम भागातील महिलांच्या आजारांवर आणि गुप्तरोगांवर अत्यंत महत्त्वाचे संशोधन केले. तत्कालीन ग्रामीण समाजात स्त्रिया आपल्या आरोग्याबद्दल बोलत नसत, राणी ताईंनी त्यांच्यात विश्वास निर्माण करून त्यांच्या आरोग्याचे प्रश्न जागतिक स्तरावर मांडले.

👶 २. 'गडचिरोली मॉडेल' आणि बालमृत्यू दरातील घट

या संस्थेचे जगातील सर्वात मोठे योगदान म्हणजे 'गृहधारित नवजात अर्भक संगोपन' (Home-Based Newborn Care).

• समस्या आणि उपाय: गडचिरोलीत जन्माला येणारी अनेक लहान मुले न्यूमोनिया किंवा संसर्गामुळे डॉक्टरांपर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच मरायची. यावर उपाय म्हणून डॉ. बंग यांनी गावातीलच अशिक्षित किंवा अर्धशिक्षित महिलांना नवजात बालकांची काळजी घेण्याचे, त्यांना इंजेक्शन देण्याचे आणि वजन मोजण्याचे शास्त्रीय प्रशिक्षण दिले. या महिलांना 'आरोग्यदूत' म्हटले गेले.
• जागतिक गौरव: या प्रयोगामुळे गडचिरोली भागातील बालमृत्यू दर आश्चर्यकारक रीतीने कमी झाला. हे मॉडेल 'गडचिरोली मॉडेल' म्हणून जगभर प्रसिद्ध झाले. जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) आणि युनिसेफने (UNICEF) हे मॉडेल स्वीकारून संपूर्ण आफ्रिका आणि आशिया खंडातील गरीब देशांमध्ये लागू केले, ज्यामुळे आज लाखो बालकांचे प्राण वाचत आहेत.

🚫 ३. दारू आणि तंबाखू मुक्तीसाठी लढा

केवळ शारीरिक आरोग्यावर उपचार न करता, डॉ. अभय बंग यांनी लोकांच्या सामाजिक आरोग्यासाठीही मोठे काम केले:

• गडचिरोली जिल्ह्यातील गरिबी आणि कौटुंबिक हिंसेचे मुख्य कारण 'दारू' आहे, हे ओळखून त्यांनी महिलांच्या मदतीने दारूबंदीची मोठी चळवळ उभारली. त्यांच्या या प्रयत्नांमुळेच शासनाने गडचिरोली जिल्ह्यात अधिकृत दारूबंदी लागू केली.
• आज ते 'मुक्तीपथ' या उपक्रमाच्या माध्यमातून विदर्भातील तरुणांना व्यसनाधीनतेतून बाहेर काढण्याचे काम करत आहेत.

🏆 पुरस्कार आणि सन्मान

• डॉ. अभय बंग आणि डॉ. राणी बंग यांच्या या अभूतपूर्व सेवेसाठी भारत सरकारने त्यांना 'पद्मश्री' या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित केले आहे.
• जागतिक स्तरावर वैद्यकीय क्षेत्रातील अत्यंत प्रतिष्ठित असा 'मॅगसेसे पुरस्कार' देखील त्यांना मिळाला आहे.
• आंतरराष्ट्रीय 'लॅन्सेट' (The Lancet) या वैद्यकीय मासिकाने या डॉक्टर दाम्पत्याला 'भारतातील आधुनिक वैद्यकीय शास्त्राचे पायनियर' म्हटले आहे.