गोपाळ गणेश आगरकर आणि महर्षी धोंडो केशव कर्वे – बुद्धीप्रामाण्यवाद आणि स्त्री-उद्धाराचे युग

गोपाळ गणेश आगरकर आणि महर्षी धोंडो केशव कर्वे – बुद्धीप्रामाण्यवाद आणि स्त्री-उद्धाराचे युग

"जे जे प्रत्यक्ष दिसेल आणि बुद्धीला पटेल, तेच स्वीकारणे म्हणजे बुद्धीप्रामाण्यवाद!"

— गोपाळ गणेश आगरकर

समाजाची प्रगती केवळ जुन्या रूढी-परंपरा पाळल्याने होत नाही, तर माणसाने स्वतःच्या बुद्धीचा वापर करून विज्ञानाचा स्वीकार केला पाहिजे, हा विचार गोपाळ गणेश आगरकरांनी दिला. तर दुसरीकडे, महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी समाजाचा प्रचंड छळ सहन करून विधवा महिलांचे जीवन सुधारले आणि भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ स्थापन केले.

✍️ १. गोपाळ गणेश आगरकर: समाजसुधारणेचे खंदे पुरस्कर्ते (१८५६ - १८९५)

आगरकर हे महाराष्ट्रातील अत्यंत प्रगल्भ पत्रकार, विचारवंत आणि शिक्षणतज्ज्ञ होते. ते लोकमान्य टिळकांचे समकालीन आणि जवळचे मित्र होते.

• केसरी आणि सुधारक: त्यांनी लोकमान्य टिळकांच्या सोबतीने 'केसरी' वृत्तपत्राची सुरुवात केली आणि त्याचे पहिले संपादक बनले. परंतु, "आधी राजकीय स्वातंत्र्य हवे की आधी सामाजिक सुधारणा?" यावरून टिळकांशी मतभेद झाल्यावर आगरकरांनी संपादकीय सोडले आणि १८८८ मध्ये स्वतःचे 'सुधारक' हे क्रांतिकारी वृत्तपत्र सुरू केले.
• रोखठोक विचार: आगरकरांनी बालविवाह, केशवपन (विधवा महिलांचे केस कापण्याची प्रथा) आणि अंधश्रद्धेवर लेखणीद्वारे कडाडून प्रहार केला. त्यांनी स्त्रियांच्या पोशाखात सुधारणा आणि त्यांना पुरुषांच्या बरोबरीने शिक्षण मिळण्याची जोरदार वकिली केली.

🏫 २. महर्षी धोंडो केशव कर्वे: स्त्री-शिक्षणाचे महर्षी (१८५८ - १९६२)

रत्नागिरी जिल्ह्यातील मुरुड गावचे असणारे 'अण्णासाहेब कर्वे' म्हणजेच आपले महर्षी कर्वे. त्यांनी महिलांच्या उद्धारासाठी संस्थात्मक काम उभे केले.

• विधवा पुनर्विवाह: १८९३ मध्ये त्यांनी स्वतः 'आनंदीबाई' नावाच्या एका विधवेशी विवाह करून समाजासमोर कृतीतून आदर्श ठेवला. समाज सुधारणेच्या या पावलामुळे तत्कालीन समाजाने त्यांच्यावर पूर्णपणे बहिष्कार टाकला होता, पण ते डगमगले नाहीत.
• अनाथ बालिकाश्रम: त्यांनी पुण्याच्या हिंगणे येथे अनाथ आणि विधवा मुलींना आश्रय व शिक्षण देण्यासाठी 'अनाथ बालिकाश्रम' सुरू केला. आज ती संस्था 'महर्षी कर्वे स्त्री शिक्षण संस्था' म्हणून जगभर प्रसिद्ध आहे.
• भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ (१९१६): ५ जुलै १९१६ रोजी त्यांनी जपानच्या धर्तीवर भारतात केवळ महिलांसाठी असणारे पहिले महिला विद्यापीठ (SNDT Women's University) महाराष्ट्रात सुरू केले.

🏆 ३. १०० वर्षांचे कृतार्थ जीवन आणि सर्वोच्च सन्मान

• महर्षी कर्वे हे तब्बल १०४ वर्षे जगले. त्यांनी आपल्या आयुष्याचा प्रत्येक क्षण महिलांच्या प्रगतीसाठी दिला.
• त्यांच्या या अलौकिक आणि निस्वार्थी राष्ट्रकार्याचा गौरव म्हणून भारत सरकारने १९५८ मध्ये (त्यांच्या १०० व्या वाढदिवशी) त्यांना भारताचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार 'भारतरत्न' देऊन सन्मानित केले.