पाठ २: वैदिक काळ (Vedic Period)

कालखंड: साधारण इ.स.पूर्व १५०० ते इ.स.पूर्व ६०० (आजपासून सुमारे ३५०० वर्षांपूर्वी)थोडक्यात समजावून घ्या: सिंधू संस्कृती ही 'नागरी' (शहरी) संस्कृती होती, तर वैदिक संस्कृती ही प्रामुख्याने 'ग्रामीण' (Rural) आणि शेतीवर आधारित संस्कृती होती. या काळात भारताचे साहित्य, भाषा (संस्कृत) आणि समाजव्यवस्थेचा पाया रचला गेला.वैदिक काळाचे दोन मुख्य भाग पडतात: १. ऋग्वैदिक काळ (पूर्व वैदिक काळ): इ.स.पूर्व १५०० ते इ.स.पूर्व १००० २. उत्तर वैदिक काळ: इ.स.पूर्व १००० ते इ.स.पूर्व ६००

१. वेद आणि वैदिक वाङ्मय (The Vedas)

'ज्ञान' असा होतो. हे साहित्य सुरुवातीला लिहून ठेवलेले नव्हते, तर ते तोंडी पाठांतराद्वारे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरित केले गेले, म्हणून याला 'श्रुती' असेही म्हणतात. एकूण ४ मुख्य वेद आहेत:

• ऋग्वेद: हा जगातील सर्वात जुना वाङ्मय ग्रंथ मानला जातो. यात निसर्गदेवतांची स्तुती करणारी सुक्ते (प्रार्थना) आहेत.
• यात यज्ञाच्या वेळी कोणती मंत्रे आणि विधी करावेत, याचे नियम आहेत.
• सामवेद: यात ऋग्वेदातील मंत्रांचे गायन कसे करावे, हे सांगितले आहे. भारतीय संगीताचा पाया सामवेदातूनच रचला गेला.
• अथर्ववेद: यात दैनंदिन जीवन, औषधोपचार, आजारपण आणि काही जादूटोण्यासंबंधीच्या गोष्टींचा समावेश आहे.

२. राजकीय आणि सामाजिक जीवन

• कुटुंबव्यवस्था: समाज 'पितृसत्ताक' (Father-dominated) होता. कुटुंबाच्या प्रमुखाला 'गृहपती' म्हटले जाई.
• स्त्रियांचे स्थान:
  • ऋग्वैदिक काळात स्त्रियांना समाजात खूप आदराचे स्थान होते. लोपामुद्रा, गार्गी, मैत्रेयी यांसारख्या विदुषी (विद्वान स्त्रिया) याच काळात झाल्या. त्यांना शिक्षणाचा आणि जोडीदार निवडण्याचा अधिकार होता.
  • उत्तर वैदिक काळात मात्र स्त्रियांचे स्थान दुय्यम झाले आणि त्यांच्या स्वातंत्र्यावर बंधने आली.
• राजा आणि प्रशासन: अनेक कुटुंबे मिळून 'ग्राम' (गाव) बने आणि अनेक ग्राम मिळून 'विश' किंवा 'जन' (राज्य) बने. जनच्या प्रमुखाला 'राजा' किंवा 'राजन' म्हटले जाई. राजावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी 'सभा' आणि 'समिती' या संस्था होत्या.

३. वर्णव्यवस्था आणि आश्रमव्यवस्था (The Social Structure)

उत्तर वैदिक काळात समाज रचनेत दोन मोठे बदल झाले जे आजही भारतीय समाजात पाहायला मिळतात:

अ) वर्णव्यवस्था (Caste System)

सुरुवातीला वर्णव्यवस्था माणसाच्या 'कामावर' (Occupation) आधारित होती, पण नंतर ती 'जन्मावर' आधारित झाली. समाजात ४ वर्ण निर्माण झाले:

1. ब्राह्मण: ज्ञान देणे आणि यज्ञ करणे.
2. क्षत्रिय: राजा आणि सैनिक (रक्षण करणे).
3. वैश्य: शेती, व्यापार आणि उद्योग करणे.
4. शूद्र: इतर तिन्ही वर्णांची सेवा करणे.

ब) आश्रमव्यवस्था

माणसाचे आयुष्य १०० वर्षांचे मानून त्याचे ४ टप्पे (आश्रम) पाडले गेले:

• ब्रह्मचर्याश्रम: गुरुगृही (आश्रमात) राहून शिक्षण घेणे (पहिली २५ वर्षे).
• गृहस्थाश्रम: लग्न करून कौटुंबिक आणि सामाजिक कर्तव्ये पार पाडणे (२५ ते ५० वर्षे).
• वानप्रस्थाश्रम: संसाराचा त्याग करून देवाचे ध्यान करणे (५० ते ७५ वर्षे).
• संन्यासाश्रम: सर्व नाती तोडून मनुष्यजन्माच्या मोक्षासाठी जंगलात किंवा प्रवासात राहणे (७५ वर्षांनंतर).

४. आर्थिक जीवन

• गाईंचे महत्त्व: या काळात 'गाय' हा अतिशय पवित्र आणि महत्त्वाचा प्राणी मानला जाई. संपत्तीची मोजणी गाईंच्या संख्येवरून केली जाई. युद्धांना 'गविष्टी' (गाईंचा शोध) म्हटले जाई.
• शेती आणि धातू: शेती हा मुख्य व्यवसाय होता. ऋग्वैदिक काळात लोकांना तांब्याची माहिती होती, पण उत्तर वैदिक काळात (साधारण इ.स.पूर्व १००० च्या सुमारास) भारतामध्ये 'लोखंडाचा' (Iron) शोध लागला. यामुळे शेतीची अवजारे आणि शस्त्रे अधिक मजबूत झाली आणि जंगले तोडून शहरे वसवणे सोपे झाले.

हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)

• आपण जो 'गायत्री मंत्र' म्हणतो, तो ऋग्वेदाच्या तिसऱ्या मंडलात (भागात) दिलेला आहे. हा मंत्र 'सावित्री' (सूर्याचे एक रूप) देवतेला समर्पित आहे.
• भारताचे राष्ट्रीय ब्रीदवाक्य 'सत्यमेव जयते' हे कोणत्याही वेदातून घेतलेले नाही, तर ते 'मुंडक उपनिषद' (वैदिक साहित्याचा शेवटचा भाग) या ग्रंथातून घेतले आहे.