स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर – प्रखर राष्ट्रवाद, सशस्त्र क्रांती आणि समाजसुधारणा
स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर – प्रखर राष्ट्रवाद, सशस्त्र क्रांती आणि समाजसुधारणा
"ने मजसी ने परत मातृभूमीला, सागर प्राण तळमळला!"
— स्वातंत्र्यवीर सावरकर
स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे केवळ इंग्रजांविरुद्ध बंदूक उचलणारे क्रांतीकारक नव्हते, तर ते एक थोर कवी, लेखक, भाषाप्रभू आणि हिंदू समाजातील जातीभेद गाडून टाकणारे 'विज्ञाननिष्ठ' समाजसुधारक होते. त्यांनी तरुण वयातच देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी गुप्त संघटना स्थापन केल्या आणि अंदमानच्या जेलमध्ये १० वर्षे मरणप्राय यातना सहन करूनही देशाप्रती असलेले आपले प्रेम कमी होऊ दिले नाही.
✊ १. 'अभिनव भारत' आणि सशस्त्र क्रांतीचा पाया
- जन्म: विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म २८ मे १८८३ रोजी नाशिक जवळील 'भगूर' या गावी झाला. लहानपणापासूनच त्यांच्यावर छत्रपती शिवाजी महाराज आणि चाफेकर बंधूंच्या बलिदानाचा मोठा प्रभाव होता.
- मित्रमेळा आणि अभिनव भारत (१९०४): त्यांनी कॉलेजमध्ये असतानाच १९०० मध्ये 'मित्रमेळा' नावाची संघटना स्थापन केली, जिचे रूपांतर पुढे १९०४ मध्ये 'अभिनव भारत' या गुप्त क्रांतीकारी संघटनेत झाले. या संघटनेचे जाळे संपूर्ण महाराष्ट्रात आणि परदेशातही पसरले होते.
- विदेशी कापडाची पहिली होळी: १९०५ मध्ये पुण्यात शिकत असताना सावरकरांनी लोकमान्य टिळकांच्या उपस्थितीत भारतातील विदेशी कापडाची पहिली जाहीर होळी पेटवली होती.
🇬🇧 २. लंडनमधील क्रांतीकार्य आणि ऐतिहासिक उडी
उच्च शिक्षणासाठी (बॅरिस्टर होण्यासाठी) सावरकर लंडनच्या 'इंडिया हाऊस'मध्ये गेले, पण तिथेही त्यांनी क्रांतीचे कार्य थांबवले नाही:
- १८५७ चा स्वातंत्र्यसमर: त्यांनी लंडनमध्ये बसून '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' हे पुस्तक लिहिले. इंग्रज ज्याला केवळ एक 'बंड' (Mutiny) म्हणत होते, ते भारताचे पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध होते, हे सावरकरांनी या पुस्तकातून जगासमोर सिद्ध केले.
- मार्सेलिसची ऐतिहासिक उडी (१९१०): इंग्रज सरकारने त्यांना लंडनमध्ये अटक करून 'मोरीया' नावाच्या जहाजातून भारतात आणत असताना, ८ जुलै १९१० रोजी सावरकरांनी फ्रान्सच्या 'मार्सेलिस' (Marseilles) बंदराजवळ जहाजाच्या संडासाच्या खिडकीतून समुद्रात उडी घेतली. ही अंगावर काटा आणणारी उडी इतिहासात अजरामर झाली आहे.
⛓️ ३. अंदमानची काळ्या पाण्याची शिक्षा आणि साहित्य
सावरकर हे जगातील एकमेव असे कैदी होते, ज्यांना इंग्रज सरकारने एकाच जन्मात दोन जन्मठेपेची (५० वर्षे) शिक्षा सुनावली आणि अंदमानच्या 'सेल्युलर जेल'मध्ये (Cellular Jail) पाठवले.
- अमानुष छळ: अंदमानमध्ये सावरकरांना कोलूला जुंपून तेल काढायला लावले जाई, नारळाच्या काथ्या सोलून त्यांचे हात रक्ताळत असत.
- भिंतीवर महाकाव्य: जेलमध्ये कागद आणि पेनाची बंदी असताना, सावरकरांनी कोठडीच्या भिंतींवर काट्यांनी आणि खडकांनी 'कमला' यांसारखी हजारो ओळींची महाकाव्ये लिहिली आणि ती पाठ करून आपल्या सहकैद्यांद्वारे भारतापर्यंत पोहोचवली.
🏛️ ४. रत्नागिरीतील समाजसुधारणा आणि 'पतित पावन मंदिर'
१९२४ मध्ये अंदमानमधून सुटका झाल्यावर इंग्रजांनी सावरकरांना रत्नागिरीत 'स्थानबद्ध' (House Arrest) केले आणि राजकारणात भाग घेण्यास बंदी घातली. या काळात त्यांनी आपले संपूर्ण लक्ष सामाजिक सुधारणांवर केंद्रित केले:
- जातीभेद निर्मूलन: सावरकरांचा जातीव्यवस्थेला कडाडून विरोध होता. त्यांनी हिंदू समाजातील ७ बेड्या (उदा. वेदोक्तबंदी, व्यवसायबंदी, स्पर्शबंदी, रोटीबंदी, बेटीबंदी) तोडण्याचे आवाहन केले.
- पतित पावन मंदिर (१९३१): दलितांना मंदिरांमध्ये प्रवेश नाकारला जात होता, म्हणून सावरकरांनी भागोजीशेठ कीर यांच्या मदतीने रत्नागिरीत 'पतित पावन मंदिर' स्थापन केले. हे भारतातील असे पहिले मंदिर होते, जिथे सर्व जातींच्या लोकांना गाभाऱ्यात जाऊन पूजा करण्याचा समान अधिकार होता. त्यांनी दलितांच्या हस्ते पूजा आणि आंतरजातीय सहभोजनाचे (सहभोजन) मोठे उपक्रम राबवले.
- भाषा शुद्धी चळवळ: आपण रोज जे इंग्रजी किंवा पर्शियन शब्द वापरतो, त्यांना सावरकरांनी सोपे मराठी शब्द दिले. उदा. दिग्दर्शक (Director), प्राध्यापक (Professor), संसदेचे अधिवेशन (Session), चित्रपट (Cinema), आणि हुतात्मा (Martyr) हे शब्द सावरकरांनी मराठी भाषेला दिले आहेत.
💡 हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Amazing Historical Facts)
- 'स्वातंत्र्यवीर' पदवी: सावरकरांच्या या अथांग त्यागामुळे महाराष्ट्रातील थोर पत्रकार आणि नेते आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे (प्र. के. अत्रे) यांनी त्यांना 'स्वातंत्र्यवीर' ही अजरामर पदवी दिली. २६ फेब्रुवारी १९६६ रोजी त्यांचे निधन झाले.
- वीर सावरकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ: अंदमानची राजधानी पोर्ट ब्लेअर येथील आंतरराष्ट्रीय विमानतळाला भारत सरकारने 'वीर सावरकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ' असे नाव देऊन त्यांचा गौरव केला आहे.