पाठ ३: वैचारिक क्रांती आणि महाजनपदे
कालखंड: साधारण इ.स.पूर्व ६०० ते इ.स.पूर्व ४००थोडक्यात समजावून घ्या: उत्तर वैदिक काळात लोखंडाचा शोध लागल्यामुळे जंगले साफ करून मोठी राज्ये स्थापन करणे शक्य झाले, ज्यांना 'महाजनपदे' म्हटले गेले. याच काळात यज्ञ आणि जातीव्यवस्थेतील विषमतेला विरोध करण्यासाठी जैन आणि बौद्ध धर्माची स्थापना झाली, ज्याने सामान्य माणसाला अत्यंत सोपा जगण्याचा मार्ग दाखवला.
भाग १: १६ महाजनपदे (16 Mahajanapadas)
प्राचीन साहित्यानुसार (विशेषतः बौद्ध ग्रंथ 'अंगुत्तर निकाय' नुसार) या काळात उत्तर भारतात १६ मोठी शक्तिशाली राज्ये अस्तित्वात होती, त्यांना 'महाजनपदे' म्हटले जाते.
- राजेशाही आणि प्रजासत्ताक: यातील बहुतांश राज्यांमध्ये राजाची सत्ता होती (राजेशाही), तर काही राज्यांमध्ये लोकांचे किंवा प्रमुखांचे मंडळ राज्य चालवत असे (प्रजासत्ताक/गणराज्य) - जसे की 'वज्जी' (वृज्जी) आणि 'मल्ल'.
- 'मगध' साम्राज्याचा उदय: या १६ महाजनपदांमध्ये आपापसात वर्चस्वासाठी युद्धे होत असत. शेवटी 'मगध' (आजचा बिहार) हे महाजनपद सर्वात शक्तिशाली ठरले. मगधच्या यशाचे कारण म्हणजे तिथली सुपीक जमीन, गंगा नदीचा व्यापार आणि जंगलातील हत्ती ज्यांचा सैन्यात वापर केला गेला.
- प्रमुख महाजनपदे आणि त्यांच्या राजधान्या (काही महत्त्वाच्या):
- मगध — राजधानी: राजगृह (नंतर पाटलीपुत्र)
- कोसल — राजधानी: श्रावस्ती
- वत्स — राजधानी: कौशाम्बी
- अवंती — राजधानी: उज्जैनी
- अश्मक (अस्सक) — राजधानी: पोतन (आजचे पैठण, महाराष्ट्र). हे एकमेव महाजनपद दक्षिण भारतात (गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात) होते.
भाग २: वैचारिक क्रांती (नवीन धर्मांचा उदय)
वैदिक धर्मात यज्ञ, प्राण्यांचे बळी आणि जातीव्यवस्था खूप कडक झाली होती. सामान्य माणसाला आणि व्यापारी वर्गाला हा खर्चिक आणि विषमतेचा मार्ग नको होता. यातूनच दोन महापुरुषांनी नवीन आणि सोपे विचार मांडले:
अ) जैन धर्म (Jainism)
जैन धर्मात एकूण २४ 'तीर्थंकर' (धर्मगुरू) झाले. पहिले तीर्थंकर 'ऋषभदेव' होते.
- वर्धमान महावीर (२४ वे तीर्थंकर): त्यांचा जन्म बिहारमधील वैशाली जवळील कुंडग्राम येथे झाला. त्यांनी वयाच्या ३० व्या वर्षी घराचा त्याग केला आणि १२ वर्षे तपश्चर्या करून 'केवलज्ञान' (सर्वोच्च ज्ञान) मिळवले.
- पाच महाव्रते (पंचमहाव्रत): महावीरांनी राहणीमानाचे ५ नियम सांगितले:
- अहिंसा: कोणत्याही जीवाला इजा न करणे (जैन धर्मात अहिंसेला सर्वोच्च स्थान आहे).
- सत्य: नेहमी खरे बोलणे.
- अस्तेय: चोरी न करणे.
- अपरिग्रह: गरजेपेक्षा जास्त संपत्ती साठवून न ठेवणे.
- ब्रह्मचर्य: पवित्र आचरण ठेवणे (हे पाचवे व्रत महावीरांनी जोडले).
- त्रिरत्ने: सम्यक दर्शन (योग्य श्रद्धा), सम्यक ज्ञान (योग्य ज्ञान) आणि सम्यक चारित्र्य (योग्य वर्तन).
ब) बौद्ध धर्म (Buddhism)
- गौतम बुद्ध (संस्थापक): बुद्धांचे मूळ नाव 'सिद्धार्थ' होते. त्यांचा जन्म नेपाळमधील लुंबिनी येथे शाक्य राजाच्या कुळात झाला. जगातील दुःख पाहून त्यांनी वयाच्या २९ व्या वर्षी गृहत्याग केला. बिहारमधील गया येथे पिंपळाच्या झाडाखाली त्यांना 'ज्ञानप्राप्ती' झाली, तेव्हापासून ते 'बुद्ध' (ज्याला ज्ञान मिळाले आहे असा) म्हणून ओळखले गेले. त्यांनी आपले पहिले प्रवचन सारनाथ येथे दिले, ज्याला 'धम्मचक्रप्रवर्तन' म्हणतात.
- चार आर्यसत्ये (Four Noble Truths):
- दुःख: जगात सर्वत्र दुःख आहे.
- दुःखाचे कारण: दुःखाचे मूळ कारण माणसाची 'तृष्णा' (इच्छा/वासना) आहे.
- दुःख निवारण: इच्छेवर नियंत्रण मिळवून दुःख नष्ट करता येते.
- प्रतिपद (मार्ग): दुःख मुक्तीचा एक निश्चित मार्ग आहे, ज्याला 'अष्टांगिक मार्ग' म्हणतात.
- अष्टांगिक मार्ग (Eightfold Path): यात सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा (चांगले बोलणे), सम्यक कर्म (चांगले वागणे), सम्यक उपजीविका, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृती आणि सम्यक समाधी या ८ गोष्टींचा समावेश होतो.
हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)
- जैन आणि बौद्ध धर्माचे विचार सर्वसामान्य लोकांना समजावेत म्हणून त्यांनी तत्कालीन कठीण 'संस्कृत' भाषा न वापरता, लोकांची बोलीभाषा वापरली. जैन धर्माने 'अर्धमागधी' (प्राकृत) तर बौद्ध धर्माने 'पाली' भाषेचा वापर केला. यामुळे हे धर्म खूप वेगाने पसरले.
- दक्षिण भारतात (महाराष्ट्रात) असणारे एकमेव महाजनपद 'अश्मक' होते, जे आजच्या मराठवाड्यातील पैठणच्या आसपास होते..
महाजनपदांच्या काळातील संघर्षातून 'मगध' हे सर्वात शक्तिशाली राज्य म्हणून पुढे आले होते. याच मगधच्या भूमीवर भारताच्या इतिहासातील पहिले आणि सर्वात विशाल साम्राज्य उभे राहिले, ज्याला आपण 'मौर्य साम्राज्य' (Maurya Empire) म्हणून ओळखतो.