पाठ ६: गुप्त साम्राज्य – भारताचा सुवर्णकाळ

कालखंड: साधारण इ.स. ३२० ते इ.स. ५५०थोडक्यात समजावून घ्या:मौर्य साम्राज्याइतकेच विशाल असणारे गुप्त साम्राज्य उत्तर भारतात उभे राहिले. या काळाला भारताचा 'सुवर्णकाळ' म्हणतात, कारण या काळात कला, साहित्य, विज्ञान आणि गणितात भारताने जगज्जेती प्रगती केली.

१. मुख्य शासक आणि साम्राज्य विस्तार

• चंद्रगुप्त पहिला: यांनी गुप्त संवताची (कॅलेंडर) सुरुवात केली आणि 'महाराजाधिरज' ही पदवी घेतली.
• समुद्रगुप्त (भारताचा नेपोलियन): हे अत्यंत पराक्रमी राजे होते. त्यांनी उत्तर आणि दक्षिण भारतातील अनेक राजांचा पराभव करून विशाल साम्राज्य निर्माण केले. इतिहासकार विन्सेंट स्मिथ यांनी त्यांचा गौरव 'भारताचा नेपोलियन' असा केला आहे. समुद्रगुप्ताला संगीताची आवड होती; काही सोन्याच्या नाण्यांवर ते वीणा वाजवताना दाखवले आहेत.
• चंद्रगुप्त दुसरा (विक्रमादित्य): यांच्या दरबारात कला आणि साहित्याला राजाश्रय मिळाला. त्यांच्या दरबारात नऊ विद्वानांचे 'नवरत्न' मंडळ होते, ज्यात महाकवी कालिदास अग्रगण्य होते.

२. विज्ञान आणि साहित्यातील क्रांती (हा भाग परीक्षेसाठी खूप महत्त्वाचा आहे)

गुप्त काळात भारताने जगाला थक्क करणारे शास्त्रज्ञ दिले:

• आर्यभट्ट: त्यांनी शून्याचा (Zero) आणि दशांश पद्धतीचा (Decimal System) शोध लावला. त्यांनी 'सूर्यसिद्धांत' ग्रंथात सांगितले की पृथ्वी गोल असून ती स्वतःभोवती फिरते.
• वराहमिहीर: यांनी 'बृहत्संहिता' हा खगोलशास्त्र आणि भूगोलावरील महान ग्रंथ लिहिला.
• धन्वंतरी: आयुर्वेदाचे महान तज्ज्ञ आणि वैद्य.
• महाकवी कालिदास: त्यांनी 'शाकुंतल', 'मेघदूत', आणि 'रघुवंश' यांसारखी अजरामर महाकाव्ये लिहिली.

३. कला आणि वास्तुकला

• मंदिरांची सुरुवात: भारतात दगडी आणि विटांची मंदिरे बांधण्याची पद्धत खऱ्या अर्थाने गुप्त काळातच सुरू झाली. (उदा. देवगढचे दशावतार मंदिर).
• मेहरौलीचा लोहस्तंभ: दिल्लीत कुतुबमीनार शेजारी असलेला गुप्तकालीन 'लोहस्तंभ' (Iron Pillar) विज्ञानाचा चमत्कार मानला जातो. उघड्यावर असूनही गेल्या १६०० वर्षांत या लोखंडी स्तंभाला गंज (Rust) लागलेला नाही.

 प्राचीन भारताच्या इतिहासातील शेवटचा आणि अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे प्राचीन दक्षिण भारत. अनेकदा इतिहासात फक्त उत्तर भारतावर भर दिला जातो, पण दक्षिण भारतातील राजे, त्यांचे आरमार (Navy) आणि त्यांनी बांधलेली भव्य मंदिरे यांच्याशिवाय भारताचा इतिहास अपूर्ण आहे.