पाठ १०: दक्षिण भारतातील वैभव (विजयनगर आणि बहमनी साम्राज्य)

कालखंड: साधारण इ.स. १३३६ ते इ.स. १६४६थोडक्यात समजावून घ्या:दिल्लीचा सुलतान मोहम्मद बिन तुघलक याच्या जुलमी राजवटीचा फायदा घेऊन दक्षिण भारतात दोन स्वतंत्र सत्ता स्थापन झाल्या. तुंगभद्रा नदीच्या दक्षिणेला विजयनगरचे साम्राज्य स्थापन झाले, तर त्याच्या उत्तरेला बहमनी साम्राज्य उभे राहिले. या दोन साम्राज्यांमध्ये कृष्णा आणि तुंगभद्रा नद्यांमधील सुपीक भूभागासाठी (रायचूर दोआब) अनेक वर्षे संघर्ष चालला.

भाग १: विजयनगर साम्राज्य (The Vijayanagara Empire)

'विजयनगर' या शब्दाचा अर्थ होतो 'विजयाचे शहर'. या साम्राज्याला दक्षिण भारतातील संस्कृती आणि हिंदू धर्माचे रक्षक मानले जाते.

• स्थापना आणि राजधानी: इ.स. १३३६ मध्ये 'हरिहर' आणि 'बुक्क' या दोन भावांनी विजयनगर साम्राज्याची स्थापना केली. त्यांची राजधानी कर्नाटकातील 'हंपी' (तुंगभद्रा नदीच्या काठावर) ही होती.
• राजे कृष्णदेवराय (साम्राज्याचा सुवर्णकाळ): हे विजयनगरचे सर्वात महान, पराक्रमी आणि प्रजाहितदक्ष राजे होते (इ.स. १५०९-१५२९).
  • त्यांच्या काळात विजयनगरचा व्यापार आणि वैभव शिखरावर होते.
  • ते स्वतः एक थोर विद्वान होते. त्यांनी तेलगू भाषेत 'अमुक्तमाल्याद' नावाचा प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला.
  • त्यांच्या दरबारात आठ महान कवींचे 'अष्टदिग्गज' मंडळ होते. आपण ज्यांच्या बुद्धीचातुर्याच्या गोष्टी ऐकतो, ते तेनालीराम याच नवरत्न/अष्टदिग्गज मंडळाचे भाग होते.
• विजयनगरचा अंत (तालिकोटचे युद्ध - १५६५): राजे कृष्णदेवरायांच्या मृत्यूनंतर विजयनगर कमकुवत झाले. इ.स. १५६५ मध्ये झालेल्या 'तालिकोटच्या (राक्षस-तांगडी) युद्धात' बहमनी साम्राज्यातून फुटलेल्या शाह्यांनी एकत्र येऊन विजयनगरचा दारूण पराभव केला आणि वैभवशाली हंपी शहर पूर्णपणे उद्ध्वस्त केले.

भाग २: बहमनी साम्राज्य (The Bahmani Kingdom)

सुलतानशाहीविरुद्ध बंड करून दक्षिण भारतात स्थापन झालेले हे पहिले मुस्लिम साम्राज्य होते.

• स्थापना आणि राजधानी: इ.स. १३४७ मध्ये 'हसन गंगू' (ज्याला 'अल्लाउद्दीन हसन बहमनी शाह' म्हणून ओळखले जाते) याने या साम्राज्याची स्थापना केली. कर्नाटकातील 'गुलबर्गा' (अहसराबाद) ही त्यांची पहिली राजधानी होती, जी नंतर 'बीदर' येथे हलवण्यात आली.
• महमूद गवान: हा बहमनी साम्राज्याचा एक अत्यंत हुशार आणि प्रामाणिक वजीर (पंतप्रधान) होता. त्याने सैन्यात शिस्त आणली, जमीन महसूल पद्धत सुधारली आणि बीदर येथे एक भव्य मदरसा (महाविद्यालय) स्थापन केला, जिथे हजारो पुस्तकांचे ग्रंथालय होते.

⚠️ महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या दृष्टीने सर्वात महत्त्वाचा बदल: बहमनींचे विघटन (५ शाह्या)

महमूद गवानच्या मृत्यूनंतर बहमनी साम्राज्य कमकुवत झाले आणि त्याचे विघटन होऊन ५ वेगवेगळ्या शाह्या निर्माण झाल्या. महाराष्ट्राच्या इतिहासाची पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी या शाह्या माहीत असणे अत्यंत आवश्यक आहे:

1. निझामशाही (अहमदनगर): संस्थापक मलिक अहमद. (याच निझामशाहीत छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वडील शहाजीराजे भोसले हे सुरुवातीला प्रमुख सरदार होते).
2. आदिलशाही (विजापूर/विजापूर): संस्थापक युसुफ आदिलशाह. (स्वराज्य स्थापनेच्या काळात शिवरायांचा मुख्य संघर्ष याच आदिलशाहीशी झाला).
3. कुतुबशाही (गोवळकोंडा - आजचे हैदराबाद): संस्थापक कुली कुतुबशाह. (ही शाहू कला आणि साहित्यासाठी प्रसिद्ध होती).
4. इमादशाही (वऱ्हाड - विदर्भ): राजधानी एलिचपूर.
5. बरीदशाही (बीदर): संस्थापक कासिम बरीद.

💡 हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)

• आज कर्नाटकातील हंपी येथील अवशेष युनेस्कोच्या (UNESCO) 'जागतिक वारसा स्थळांच्या' यादीत समाविष्ट आहेत. आपण जी ५० रुपयांची नवीन नोट वापरतो, त्यावर हंपी येथील प्रसिद्ध 'दगडी रथाचे' (Stone Chariot) चित्र छापलेले आहे!
• विजापूरची आदिलशाही जगप्रसिद्ध 'गोलघुमट' (Gol Gumbaz) या वास्तूसाठी प्रसिद्ध आहे. हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा घुमट आहे. यात एक 'व्हिस्परिंग गॅलरी' (Whispering Gallery) आहे, जिथे भिंतीजवळ हळूच बोललेला शब्दही दुसऱ्या टोकाला ७ ते ८ वेळा स्पष्ट ऐकू येतो.

 दिल्ली सल्तनतच्या (सुलतानशाहीच्या) अस्तानंतर भारताच्या मध्ययुगीन इतिहासात एका नव्या आणि अत्यंत शक्तिशाली कालखंडाची सुरुवात झाली—ते म्हणजेच 'मुघल साम्राज्य'. या साम्राज्याने भारताच्या राजकारणावर, अर्थव्यवस्थेवर आणि वास्तुकलेवर (Architecture) दीर्घकाळ आणि खोल प्रभाव टाकला.