पाठ ११: मुघल साम्राज्य

इतिहास

कालखंड: इ.स. १५२६ ते इ.स. १८५७ (मुख्य काळ: १५२६ ते १७०७)थोडक्यात समजावून घ्या:मध्य आशियातून आलेल्या बाबरने भारतात मुघल सत्तेचा पाया रचला. अकबराचे साम्राज्य विस्तार धोरण, शाहजहानने बांधलेला ताजमहाल आणि औरंगजेबाचा मराठ्यांशी झालेला दीर्घ संघर्ष, हा या साम्राज्याचा मुख्य गाभा आहे. इ.स. १७०७ मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर हे साम्राज्य कमकुवत होत गेले आणि १८NT शतकात मराठ्यांनी मुघल सत्ता नामधारी बनवली.

मुघल साम्राज्यातील प्रमुख शासक (The Great Mughals)

मुघल राजांचा क्रम लक्षात ठेवण्यासाठी एक सोपी इंग्रजी युक्ती (Trick) आहे: B-H-A-J-S-O (बाबर, हुमायून, अकबर, जहाँगीर, शाहजहान, औरंगजेब).

१. बाबर (स्थापना) आणि हुमायून

बाबर (१५२६-१५३०): हा मुघल साम्राज्याचा संस्थापक होता. इ.स. १५२६ मध्ये झालेल्या 'पानिपतच्या पहिल्या लढाईत' बाबरने भारतामध्ये पहिल्यांदा तोफखान्याचा (Artillery) वापर केला आणि दिल्लीचा शेवटचा सुलतान इब्राहिम लोधी याचा पराभव केला.
हुमायून (१५३०-१५५६): बाबरचा मुलगा. त्याला बिहारच्या 'शेरशाह सुरी' याने युद्धात पराभूत करून काही काळ भारताबाहेर हाकलले होते. पण शेरशाहच्या मृत्यूनंतर हुमायूनने दिल्ली पुन्हा जिंकली.

२. सम्राट अकबर (१५५६-१६०५)

अकबर हा मुघल घराण्यातील सर्वात प्रसिद्ध आणि यशस्वी राजा मानला जातो.

पानिपतची दुसरी लढाई (१५५६): अकबराने त्याचा सेनापती बैराम खान याच्या मदतीने 'हेमू'चा पराभव केला आणि स्वतःची सत्ता मजबूत केली.
उदार आणि धार्मिक धोरण: अकबराने हिंदू व इतर धर्मियांवर असणारा 'जिझिया कर' (Jizya Tax) रद्द केला. त्याने सर्व धर्मांतील चांगल्या तत्त्वांचा मेळ घालून 'दीन-ए-इलाही' नावाचा एक नवीन पंथ/विचार सुरू केला.
नवरत्न दरबार: अकबराच्या दरबारात ९ विद्वानांचे 'नवरत्न' मंडळ होते. यात मियां तानसेन (महान संगीतकार), बिरबल (बुद्धीचातुर्यासाठी प्रसिद्ध) आणि तोडरमल (जमीन महसूल मंत्री) यांचा समावेश होता.

३. जहाँगीर आणि शाहजहान (कला आणि वैभवाचा काळ)

जहाँगीर (१६०५-१६२७): अकबराचा मुलगा (सलीम). हा त्याच्या 'न्यायाची साखळी' (Chain of Justice) आणि चित्रकलेच्या आवडीसाठी प्रसिद्ध होता. त्याच्या काळात 'नूरजहान' या त्याच्या राणीचा प्रशासनावर मोठा प्रभाव होता.
शाहजहान (१६२७-१६५८): याच्या काळाला मुघल वास्तुकलेचा 'सुवर्णकाळ' म्हणतात. आपल्या दिवंगत पत्नीच्या (मुमताज महाल) स्मरणार्थ त्याने आग्रा येथे जगातील सातवे आश्चर्य मानला जाणारा भव्य 'ताजमहाल' बांधला. याशिवाय दिल्लीचा 'लाल किल्ला' (Red Fort) आणि 'जामा मशीद' त्यानेच बांधली.

४. औरंगजेब (१६NT शतकातील संघर्ष: १६५८-१७०७)

औरंगजेब हा अत्यंत कट्टर, महत्त्वाकांक्षी आणि क्रूर शासक होता. त्याने स्वतःच्या वडिलांना (शाहजहान) कैदेत टाकून आणि भावांची हत्या करून गादी मिळवली.
त्याने अकबराचे धार्मिक उदारतेचे धोरण रद्द करून पुन्हा जिझिया कर लागू केला.
मराठ्यांशी संघर्ष: औरंगजेबाने आपले साम्राज्य दक्षिण भारतात वाढवण्यासाठी संपूर्ण आयुष्य पणाला लावले. छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती संभाजी महाराज आणि त्यांच्या मृत्यूनंतर मराठ्यांनी औरंगजेबाला तब्बल २५ वर्षे महाराष्ट्राच्या भूमीत झुंजवले. शेवटी, इ.स. १७०७ मध्ये महाराष्ट्रातील अहमदनगर येथेच औरंगजेबाचा मृत्यू झाला आणि मुघल साम्राज्याच्या पतनाला सुरुवात झाली.

💡 हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)

मुघलांची अधिकृत राजभाषा 'फारसी' (Persian) ही होती.
शाहजहानने मुघल राजांना बसण्यासाठी हिरे-माणकांनी जडवलेले एक अतिशय भव्य 'मयूर सिंहासन' (Peacock Throne - तख्त-ए-ताऊस) बनवले होते. यामध्येच जगप्रसिद्ध 'कोहिनूर हिरा' बसवला होता, जो नंतर परकीय आक्रमक नादिरशहाने लुटून नेला.

मध्ययुगीन भारतातील राजकीय धामधुमीच्या आणि युद्धांच्या काळात समाजात एक मोठी सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक क्रांती घडत होती. समाजात पसरलेली विषमता, कर्मकांड आणि अंधश्रद्धा दूर करण्यासाठी अनेक संत आणि सुफी संतांनी एकत्र येऊन मानवी समतेचा संदेश दिला. यालाच आपण 'भक्ती आणि सुफी चळवळ' म्हणतो.