पाठ १२: भक्ती आणि सुफी चळवळ (सांस्कृतिक समन्वय)

कालखंड: साधारण इ.स. ८ वे शतक ते इ.स. १८ वे शतकथोडक्यात समजावून घ्या:देव मिळवण्यासाठी कठीण यज्ञ किंवा कर्मकांडाची गरज नाही, तर तो फक्त 'सच्च्या भक्तीने' आणि 'प्रेमाने' मिळवता येतो, हा विचार भक्ती आणि सुफी चळवळीने मांडला. या चळवळीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे संतांनी देवाचे ज्ञान कठीण संस्कृतमध्ये न सांगता, सामान्य लोकांच्या बोलीभाषेत सांगितले. त्यामुळे ही चळवळ तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचली.

भाग १: भक्ती चळवळ (The Bhakti Movement)

भक्ती चळवळीची सुरुवात दक्षिण भारतात ७ व्या शतकात 'नयनार' (शिवभक्त) आणि 'आळवार' (विष्णूभक्त) संतांनी केली. पुढे ती संपूर्ण उत्तर आणि पश्चिम भारतात पसरली.

अ) महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदाय (हा भाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे)

महाराष्ट्रातील भक्ती चळवळीचा केंद्रबिंदू म्हणजे पंढरपूरचे विठ्ठल मंदिर. महाराष्ट्राला संतांची मोठी परंपरा लाभली आहे, ज्यांनी समाजसुधारणेचे मोठे काम केले:

• संत ज्ञानेश्वर: त्यांनी वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी भगवद्गीतेचा अर्थ मराठीत सांगणारा 'ज्ञानेश्वरी' (भावार्थदीपिका) हा महान ग्रंथ लिहिला. त्यांनी 'पसायदान' मागून जगाच्या कल्याणाची प्रार्थना केली.
• संत नामदेव: त्यांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून भक्तीचा प्रसार भारतभर केला. त्यांचे विचार एवढे प्रगतीशील होते की शिखांच्या 'गुरु ग्रंथ साहिब' या पवित्र ग्रंथात संत नामदेवांची ६१ पदे (भजने) समाविष्ट आहेत.
• संत तुकाराम: त्यांनी आपल्या 'गाथा' (अभंग) मधून ढोंगीपणावर आणि अंधश्रद्धेवर कडक शब्दांत प्रहार केला. छत्रपती शिवाजी महाराज हे सुद्धा संत तुकारामांच्या विचारांचे मोठे आदरकर्ते होते.
• संत चोखामेळा, संत गोरा कुंभार, संत सावता माळी, संत जनाबाई: या सर्व संतांनी आपल्या दैनंदिन कामातच देव पाहिला आणि जातीव्यवस्थेतील विषमतेला छेद दिला.

ब) उत्तर आणि पूर्व भारतातील भक्ती चळवळ

• संत कबीर: कबीरांनी हिंदू आणि मुस्लिम दोन्ही धर्मांतील अंधश्रद्धा आणि भेदभावावर आपल्या 'दोह्यांद्वारे' कडक टीका केली. ते एकाच ईश्वरावर (निर्गुण देव) विश्वास ठेवत असत.
• गुरु नानक देव: हे शीख धर्माचे संस्थापक आणि पहिले गुरु होते. त्यांनी 'लंगर' (एकत्र बसून मोफत जेवण) प्रथा सुरू केली, ज्याने समाजातील उच्च-नीच भाव संपवला.
• मीराबाई: मेवाडची ही राजकन्या भगवान श्रीकृष्णाची निस्सीम भक्त होती. तिने राजवैभवाचा त्याग करून अनेक भक्तीपदे आणि भजने लिहिली.
• संत चैतन्य महाप्रभू: त्यांनी बंगालमध्ये 'हरे कृष्ण' संकीर्तनाचा आणि सामूहिक भजनाचा प्रचार केला.

भाग २: सुफी चळवळ (The Sufi Movement)

जशी हिंदू धर्मात भक्ती चळवळ होती, तशीच इस्लाम धर्मात 'सुफी चळवळ' उदयास आली. सुफी संत हे अत्यंत साधे जीवन जगत आणि संगीताच्या (कव्वालीच्या) माध्यमातून देवावरचे प्रेम व्यक्त करत.

• चिस्ती संप्रदाय: भारतातील सर्वात प्रसिद्ध सुफी संप्रदाय.
• ख्वाजा मोईनुद्दीन चिस्ती: यांनी अजमेर (राजस्थान) येथे आपला मुख्य आश्रम स्थापन केला. त्यांची दर्गा 'अजमेर शरीफ' म्हणून ओळखली जाते, जिथे आजही सर्व धर्माचे लोक दर्शनासाठी येतात.
• हजरत निजामुद्दीन अवलिया: दिल्लीतील महान सुफी संत. त्यांचे दरबारातील अमीर खुस्रो यांच्याशी असलेले गुरु-शिष्याचे नाते प्रसिद्ध आहे.

💡 हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)

• संत तुकारामांचा एक अतिशय प्रसिद्ध अभंग आहे: "जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुला। तोचि साधू ओळखावा, देव तेथेचि जाणावा॥" म्हणजे जो दुःखी माणसाला जवळ करतो, तोच खरा साधू आणि तिथेच देव असतो.
• आज आपण जे 'कव्वाली' संगीत ऐकतो, त्याचा उगम सुफी संतांच्या आश्रमांमध्ये (खानकाह) देवाच्या आराधनेसाठी झाला होता.