पाठ १३: महाराष्ट्राचा सुवर्णकाळ – शिवकाळ आणि मराठा साम्राज्य

इतिहास

कालखंड: इ.स. १६३० ते इ.स. १८१८थोडक्यात समजावून घ्या:१७ व्या शतकात महाराष्ट्रावर मुघल, आदिलशाही, निझामशाही अशा परकीय सत्ता जुलूम करत होत्या. अशा अंधारऱ्या काळात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सामान्य जनतेला एकत्र करून, विस्कळीत झालेल्या मावळ्यांना संघटित केले आणि जुलमी सत्तांना आव्हान देत 'हिंदवी स्वराज्याची' स्थापना केली. हा केवळ एका राज्याचा इतिहास नाही, तर तो एका स्वाभिमानी विचाराचा विजय आहे.

🚩 भाग १: छत्रपती शिवाजी महाराज आणि स्वराज्य स्थापना (१६३०-१६८०)

१. जन्म आणि बालपण

जन्म: १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर जवळील शिवनेरी किल्ल्यावर बालशिवाजींचा जन्म झाला.
संस्कार आणि शिक्षण: वडिलांचे नाव शहाजीराजे भोसले आणि आईचे नाव जिजाबाई (राजमाता जिजाऊ). शहाजीराजे दक्षिणेतील बलाढ्य सरदार होते, तर जिजाऊंनी शिवरायांवर बालपणापासूनच रामायण-महाभारतातील गोष्टी सांगून पराक्रमाचे आणि न्यायाचे संस्कार केले.

२. स्वराज्य स्थापनेची प्रतिज्ञा

वयाच्या अवघ्या १५ व्या वर्षी शिवरायांनी पुण्याच्या नैऋत्येला असलेल्या रायरेश्वर मंदिरामध्ये आपल्या सवंगड्यांसह (मावळ्यांसह) 'हिंदवी स्वराज्य' स्थापनेची पवित्र प्रतिज्ञा केली.
त्यांनी सर्वात पहिला किल्ला जिंकला तो म्हणजे 'तोरणा' (प्रचंडगड) आणि तिथूनच स्वराज्याचे तोरण बांधले गेले.

३. ऐतिहासिक पराक्रम आणि गनिमी कावा

शिवरायांचे सैन्य लहान होते, त्यामुळे त्यांनी शत्रूचा पराभव करण्यासाठी 'गनिमी कावा' (Guerrilla Warfare) म्हणजेच डोंगराळ भागाचा फायदा घेऊन अचानक हल्ला करणे आणि सुरक्षित ठिकाणी परतणे या युद्धपद्धतीचा वापर केला.

अफझलखान वध (१६५९): विजापूरच्या आदिलशाहीने स्वराज्याचा नाश करण्यासाठी महाकाय अफझलखानाला पाठवले. शिवरायांनी प्रतापगडाच्या पायथ्याशी अतिशय बुद्धीचातुर्याने वाघनखे आणि बिचव्याचा वापर करून त्याचा वध केला.
शाहिस्तेखानाची फजिती (१६६३): मुघल सुभेदार शाहिस्तेखान पुण्याच्या लाल महालात येऊन बसला होता. महाराजांनी रात्रीच्या वेळी मोजक्या मावळ्यांसह लाल महालावर सर्जिकल स्ट्राईक केला, ज्यात शाहिस्तेखानाची बोटे छाटली गेली.
आग्रा येथून सुटका (१६६६): मुघल सम्राट औरंगजेबाने कपटाने महाराजांना आग्र्यात कैदेत ठेवले होते. तेथून महाराजांनी मिठाईच्या पेट्यांमध्ये बसून केलेली सुटका हा जगाच्या इतिहासातील सर्वात थरारक प्रसंग मानला जातो.

४. भव्य शिवराज्याभिषेक (६ जून १६७४)

स्वराज्याला कायदेशीर मान्यता मिळावी आणि रयतेला स्वतःचा हक्काचा राजा मिळावा म्हणून ६ जून १६७४ रोजी रायगड किल्ल्यावर गागाभट्ट यांच्या हस्ते शिवरायांचा राज्याभिषेक झाला. महाराजांनी 'छत्रपती' ही पदवी धारण केली आणि स्वतंत्र 'शिवराई' नाणे बाजारात आणले. ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर या महान युगपुरुषाचे महापरिनिर्वाण झाले.

⚔️ भाग २: मराठा स्वातंत्र्य संग्राम (१६८०-१७०७)

शिवरायांच्या मृत्यूनंतर औरंगजेबाला वाटले की आता स्वराज्य सहज नष्ट करता येईल, म्हणून तो स्वतः ५ लाख सैन्य घेऊन महाराष्ट्रात आला. पण पुढील २५ वर्षे मराठ्यांनी मुघलांना दिलेली झुंज अभूतपूर्व होती.

छत्रपती संभाजी महाराज (१६८०-१६८९): शिवरायांचे थोरले पुत्र अत्यंत पराक्रमी होते. त्यांनी ९ वर्षांत १२० युद्धे लढली आणि एकही युद्ध ते हरले नाहीत. औरंगजेबाने त्यांना पकडून त्यांचे अतोनात हाल केले, तरीही त्यांनी धर्म आणि स्वराज्य सोडले नाही. त्यांच्या बलिदानाने संपूर्ण महाराष्ट्र मुघलांविरुद्ध पेटून उठला.
छत्रपती राजाराम महाराज आणि महाराणी ताराबाई: संभाजी महाराजांनंतर राजाराम महाराजांनी स्वराज्याचे नेतृत्व केले. त्यांच्या मृत्यूनंतर महाराणी ताराबाई यांनी स्वतः मोगलांविरुद्ध सैन्याचे नेतृत्व केले. औरंगजेबाला महाराष्ट्राच्या मातीतच थडगे मिळाले (१७०७) पण त्याला स्वराज्य जिंकता आले नाही.

🐴 भाग ३: पेशवे काळ आणि साम्राज्याचा विस्तार (१७१३-१८१८)

औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर शाहू महाराजांच्या काळात मराठा सत्तेची सूत्रे 'पेशव्यांच्या' (पंतप्रधान) हाती आली. मराठ्यांनी महाराष्ट्राबाहेर पडून थेट दिल्लीपर्यंत आपले वर्चस्व निर्माण केले.

थोरले बाजीराव पेशवे (पहिले बाजीराव): हे भारताच्या इतिहासातील सर्वात वेगवान घोडदळाचे सेनापती मानले जातात. त्यांनी उत्तर भारतात मराठ्यांचा दरारा निर्माण केला. त्यांचा अटकेपार (आजच्या पाकिस्तानातील अटक किल्ल्यापर्यंत) झेंडा फडकवण्याचा संकल्प होता. त्यांनी जीवनात एकही लढाई हरली नाही.
पानिपतचे तिसरे युद्ध (१७६१): अफगाणिस्तानचा आक्रमक अहमदशहा अब्दाली याच्याविरुद्ध मराठे संपूर्ण भारताच्या रक्षणासाठी पानिपतच्या मैदानावर लढले. यात मराठ्यांचा मोठा पराभव झाला आणि महाराष्ट्रातील प्रत्येक घरातील एक तरुण धारातीर्थी पडला. तरीही मराठ्यांनी पुन्हा स्वतःला सावरले.
शेवट: अंतर्गत मतभेद आणि ब्रिटिशांच्या 'फोडा आणि राज्य करा' या धोरणामुळे इ.स. १८१८ मध्ये पेशवाईचा अंत झाला आणि मराठा साम्राज्य ब्रिटिशांच्या हातात गेले.

💡 हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)

छत्रपती शिवाजी महाराजांना 'भारतीय आरमाराचे जनक' (Father of Indian Navy) म्हटले जाते. त्यांनी सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग आणि पद्मदुर्ग सारखे जलदुर्ग (समुद्रातील किल्ले) बांधून भारताची समुद्री सरहद्द सुरक्षित केली होती.
महाराजांच्या प्रशासनात 'अष्टप्रधान मंडळ' (८ मंत्र्यांचे मंडळ) होते, जे आजच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळासारखे काम करत असे.