पाठ ५: महाराष्ट्राचे पहिले वैभव – सातवाहन घराणे
कालखंड: साधारण इ.स.पूर्व २३० ते इ.स. २२० (सुमारे ४५० वर्षे राजवट)थोडक्यात समजावून घ्या:मौर्य साम्राज्य नष्ट झाल्यावर महाराष्ट्राच्या भूमीत जे पहिले बलाढ्य साम्राज्य उदयास आले, ते म्हणजे 'सातवाहन'. त्यांनी दक्षिण भारतावर दीर्घकाळ राज्य केले. महाराष्ट्राचा राजकीय, सांस्कृतिक आणि व्यापारी इतिहास खऱ्या अर्थाने यांच्याच काळात समृद्ध झाला.
१. स्थापना आणि राजधानी
- संस्थापक: सातवाहन घराण्याची स्थापना 'सिमूक' या राजाने केली.
- राजधानी: त्यांनी महाराष्ट्रातील 'प्रतिष्ठान' (आजचे पैठण, जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर) येथे आपली मुख्य राजधानी वसवली. तर 'जुन्नर' (पुणे) हे त्यांचे दुसरे महत्त्वाचे केंद्र होते.
२. पराक्रमी राजे
- गौतमीपुत्र सातकर्णी: हे या घराण्यातील सर्वात महान आणि पराक्रमी राजे होते. त्यांनी परकीय आक्रमक (शंकराजे) नहपान याचा पराभव केला. नाशिकच्या शिलालेखात त्यांचा गौरव 'त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन' (ज्यांच्या घोड्यांनी तीन समुद्रांचे पाणी प्यायले आहे असा) केला गेला आहे.
- राजे हाल: हे स्वतः एक उत्तम कवी होते. त्यांनी प्राकृत भाषेतील 'गाथासप्तशती' हा ७०० कवितांचा प्रसिद्ध ग्रंथ संकलित केला.
३. सातवाहनांची वैशिष्ट्ये आणि संस्कृती
- आईच्या नावाचा मान: सातवाहन राजे स्वतःच्या नावाआधी आपल्या आईचे नाव लावत असत (उदा. गौतमीपुत्र सातकर्णी, वाशिष्ठीपुत्र पुळुमावी). प्राचीन इतिहासात स्त्रियांना दिला गेलेला हा एक मोठा मान होता.
- लेणी आणि स्थापत्य: महाराष्ट्रातील जगप्रसिद्ध अजिंठा (सुरुवातीचा भाग), कार्ला, भाजे, आणि बेडसे येथील बौद्ध लेणी आणि चैत्यगृहे सातवाहनांच्या काळातच कोरली गेली.
- व्यापार: रोम साम्राज्याशी सातवाहनांचा मोठा सागरी व्यापार चालत असे. यासाठी कल्याण, सोपारा आणि भडोच ही बंदरे प्रसिद्ध होती. ते प्रामुख्याने शिशाची (Lead) नाणी वापरत असत.