पाठ ७: प्राचीन दक्षिण भारत (चालुक्य, पल्लव आणि चोल साम्राज्य)
साधारण इ.स. ३ री शतके ते इ.स. १२ वे शतक
थोडक्यात समजावून घ्या:
जेव्हा उत्तर भारतात गुप्त साम्राज्याचा अस्त होत होता, तेव्हा दक्षिण भारतात चालुक्य, पल्लव आणि चोल या तीन महासत्तांनी जन्म घेतला. त्यांनी केवळ भारताचा विस्तार केला नाही, तर भारतीय संस्कृती समुद्रापार नेपाळ, श्रीलंका, इंडोनेशिया आणि कंबोडियापर्यंत पोहोचवली.
१. बदामीचे चालुक्य घराणे (The Chalukyas of Badami)
या घराण्याने आजचा महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेश या विशाल भूभागावर राज्य केले.
- स्थापना आणि राजधानी: चालुक्य घराण्याची मुख्य राजधानी कर्नाटकातील 'बदामी' (वातापी) ही होती.
- हे या घराण्यातील सर्वात प्रसिद्ध राजे होते. त्यांनी उत्तर भारताचा सम्राट 'हर्षवर्धन' याचा नर्मदा नदीच्या काठावर पराभव केला आणि त्याला दक्षिण भारतात येण्यापासून रोखले.
- वास्तुकला: त्यांच्या काळात ऐहोळे, पट्टदकल आणि बदामी येथे अप्रतिम दगडी मंदिरे बांधली गेली. 'ऐहोळे' या गावाला 'भारतीय मंदिर स्थापत्यकलेचे पाळणाघर' (Cradle of Indian Architecture) म्हटले जाते.
२. कांचीचे पल्लव घराणे (The Pallavas of Kanchi)
पल्लव राजे हे त्यांच्या अद्वितीय रथ मंदिरांसाठी आणि सांस्कृतिक कार्यासाठी इतिहासात अजरामर आहेत.
- राजधानी: त्यांची राजधानी तमिळनाडूतील 'कांचीपुरम' (कांची) ही होती.
- महेंद्रवर्मन आणि नरसिंहवर्मन: हे या घराण्यातील प्रसिद्ध राजे होते. नरसिंहवर्मन यांनी चालुक्य राजा दुसऱ्या पुलकेशीचा पराभव करून 'वातापीकोंड' ही पदवी घेतली होती.
- महाबलीपुरमची रथ मंदिरे: चेन्नईजवळील 'महाबलीपुरम' (मामल्लपुरम) येथील समुद्राकाठची 'एकाश्म' मंदिरे (एकाच अखंड दगडापासून कोरलेली पाच पांडव रथ मंदिरे) पल्लव राजांनीच बांधली आहेत.
३. चोल साम्राज्य – समुद्रावर अधिराज्य (The Cholas)
चोल साम्राज्य हे प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतातील सर्वात शक्तिशाली साम्राज्यांपैकी एक होते.
- त्यांची राजधानी 'तंजावर' (तंजोर) ही होती.
- शक्तिशाली आरमार (Navy): चोल राजांकडे त्या काळातील जगातले सर्वात प्रगत आणि शक्तिशाली समुद्री सैन्य होते. त्यांनी संपूर्ण बंगालच्या उपसागरावर (Bay of Bengal) नियंत्रण मिळवले होते, त्यामुळे त्या समुद्राला 'चोलांचा तलाव' म्हटले जाई.
- राजरोज चोल (पहिला): त्यांनी तंजावर येथे जगातील प्रसिद्ध 'बृहदीश्वर मंदिर' (Rajarajeswaram) बांधले. हे मंदिर संपूर्णपणे ग्रॅनाइट दगडाचे असून, याच्या मुख्य शिखराची सावली कधीही जमिनीवर पडत नाही अशी याची रचना आहे!
- राजेंद्र चोल (पहिला): यांनी श्रीलंकेचा पराभव केला आणि आपली जहाजे इंडोनेशिया, मलेशियापर्यंत पाठवून तिथल्या 'श्रीविजय' साम्राज्यावर विजय मिळवला. त्यांनी उत्तर भारतावर स्वारी करून गंगा नदीचे पाणी आणले आणि 'गंगैकोंडचोलपुरम' नावाचे नवीन शहर वसवले.
४. दक्षिण भारताचे वैशिष्ट्य: स्थानिक स्वराज्य संस्था
चोल साम्राज्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची 'ग्राम प्रशासन' (Village Administration) पद्धती. आज आपण ज्याला 'ग्रामपंचायत' म्हणतो, तशी लोकशाही पद्धतीची निवडणूक चोल काळात गावागावांत होत असे. याचे थेट पुरावे 'उत्तरमेरूर' येथील शिलालेखात सापडतात.
💡 हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)
- कंबोडिया देशातील जगातले सर्वात मोठे हिंदू मंदिर 'अंगकोर वाट' (Angkor Wat) आणि इंडोनेशियातील 'प्रमबानान' मंदिर यांच्या बांधणीवर दक्षिण भारतीय चालुक्य आणि चोल स्थापत्यकलेचा खूप मोठा प्रभाव आहे.
- चोल काळात बनवलेली'नटराज' (नृत्य करणारा शिव) यांची कांस्यमूर्ती (Bronze Statue) ही जगातील शिल्पकलेचा सर्वोत्तम नमुना मानली जाते.
प्राचीन भारताचा इतिहास संपल्यानंतर पुढचा नैसर्गिक आणि अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा येतो तो म्हणजे 'मध्ययुगीन भारताचा इतिहास' (Medieval Indian History).या कालखंडात भारताच्या राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक रचनेत मोठे फेरबदल झाले. उत्तर भारतात सुलतानशाही आणि मुघल साम्राज्याचा उदय झाला, तर दक्षिण भारतात विजयनगरचे साम्राज्य आणि महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी 'हिंदवी स्वराज्याची' स्थापना केली