पाठ १४: ब्रिटिश सत्तेचा उदय आणि १८५७ चा उठाव

इतिहास

इ.स. १६०० ते इ.स. १८५७

थोडक्यात समजावून घ्या:

भारतामधील अफाट संपत्ती आणि मसाल्यांच्या पदार्थांमुळे आकर्षित होऊन युरोपीय व्यापारी भारतात आले. त्यात इंग्रजांनी (ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी) भारतातील अंतर्गत भांडणांचा फायदा घेतला आणि व्यापाराच्या बहाण्याने हळूहळू संपूर्ण भारतावर आपले राजकीय वर्चस्व प्रस्थापित केले. इंग्रजांच्या या अन्यायी आणि जुलमी धोरणांविरुद्ध इ.स. १८५७ मध्ये संपूर्ण भारतात एक मोठा वणवा पेटला, ज्याला आपण म्हणतो.

भाग १: इंग्रजांचे भारतात आगमन आणि सत्ताविस्तार

१. ईस्ट इंडिया कंपनीची स्थापना (१६००)

इंग्लंडमधील व्यापाऱ्यांनी भारतात व्यापार करण्यासाठी ३१ डिसेंबर १६०० रोजी 'ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी'ची स्थापना केली. मुघल सम्राट जहांगीरच्या काळात त्यांनी सुरत येथे पहिली वखार (Factory) सुरू केली.

२. भारताचा ताबा घेणाऱ्या दोन महत्त्वाच्या लढाया

इंग्रजांनी भारतावर राज्य मिळवण्याची सुरुवात बंगालमधून केली. त्यासाठी दोन लढाया कारणीभूत ठरल्या:

प्लासीची लढाई (१७५७): इंग्रज अधिकारी रॉबर्ट क्लाईव्ह याने बंगालचा नवाब सिराज-उद-दौला याचा फितुरीने (मीर जाफरला लाच देऊन) पराभव केला. या लढाईने इंग्रज सत्तेचा पाया भारतात रोवला गेला.
बक्सारची लढाई (१७६४): या लढाईत इंग्रजांनी बंगाल, अवध आणि मुघल सम्राट यांच्या संयुक्त सैन्याचा पराभव केला. या विजयामुळे इंग्रजांना बंगालमध्ये 'दिवानी अधिकार' (कर वसूल करण्याचे कायदेशीर हक्क) मिळाले.

३. तैनाती फौज आणि खालसा धोरण (साम्राज्य विस्तार)

इंग्रजांनी युद्ध न करता भारतीय राजांची राज्ये हडप करण्यासाठी दोन चलाख पद्धती वापरल्या:

तैनाती फौज (Lord Wellesley): भारतीय राजांना स्वतःचे सैन्य ठेवण्यास मनाई करून इंग्रजांचे सैन्य पदरी बाळगण्यास भाग पाडले. याचा खर्च राजांना करावा लागे, ज्यामुळे राजे इंग्रजांचे गुलाम बनले.
खालसा धोरण (Lord Dalhousie): ज्या राजाला स्वतःचा मुलगा नसेल, त्याचे दत्तक पुत्राचे हक्क नाकारून त्याचे राज्य इंग्रजी साम्राज्यात जोडले गेले. या धोरणाने झाशी, सातारा, नागपूर ही राज्ये इंग्रजांनी बळकावली.

भाग २: १८५७ चा स्वातंत्र्यलढा (The Revolt of 1857)

इंग्रजांच्या राजकीय, आर्थिक आणि धार्मिक जाचाला कंटाळून लोकांच्या मनात प्रचंड असंतोष निर्माण झाला होता. या असंतोषाचा स्फोट १८५७ मध्ये झाला.

💥 उठावाचे तात्कालिक कारण (Immediate Cause)

इंग्रज सैन्यातील भारतीय सैनिकांना (सिपाही) 'एनफिल्ड' (Enfield) रायफल्स देण्यात आल्या होत्या. या बंदुकांच्या काडतुसांना गाईची आणि डुकराची चरबी लावलेली असते, अशी बातमी पसरली. ही काडतुसे दाताने तोडावी लागत असल्यामुळे हिंदू आणि मुस्लिम दोन्ही धर्मांच्या सैनिकांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या गेल्या.

⚔️ उठावाची सुरुवात आणि प्रमुख नेते

मंगल पांडे: २९ मार्च १८५७ रोजी बराकपूर (बंगाल) येथील छावणीत मंगल पांडे यांनी चरबी लावलेली काडतुसे वापरण्यास नकार दिला आणि जुलमी इंग्रज अधिकाऱ्यावर गोळी झाडली. मंगल पांडे हे या स्वातंत्र्यलढ्याचे पहिले हुतात्मा बनले. त्यानंतर १० मे १८५७ रोजी मेरठच्या छावणीतील सैनिकांनी उघड बंड पुकारून दिल्लीकडे कूच केली.

या उठावाचे नेतृत्व खालील प्रमुख नेत्यांनी केले:

दिल्ली: मुघल सम्राट बहादूरशहा जफर (त्यांना भारताचे सम्राट घोषित करण्यात आले).
झाशी: राणी लक्ष्मीबाई ("मेरी झाशी नही दूँगी" अशी घोषणा देत त्या इंग्रजांविरुद्ध मर्दासारख्या लढल्या आणि शहीद झाल्या).
कानपूर: नानासाहेब पेशवे आणि तात्या टोपे (तात्या टोपेंनी गनिमी काव्याने इंग्रजांना सळो की पळो करून सोडले).
बिहार: कुंवर सिंग (८० वर्षांच्या या राजपूत योद्ध्याने इंग्रजांना अनेक युद्धात हरवले).

📍 महाराष्ट्रातील उठाव

महाराष्ट्रातही या उठावाचे मोठे पडसाद उमटले. सातारा येथे रंगो बापूजी गुप्ते यांनी, कोल्हापूर येथे चिमासाहेब यांनी, तर पेठ येथे राजा भगवंतराव यांनी उठावाचे नेतृत्व केले. तसेच खानदेशात काजळसिंग यांच्या नेतृत्वाखाली भिल्लांनी मोठा संघर्ष केला.

❌ उठाव यशस्वी का झाला नाही? (Reasons for Failure)

हा उठाव खूप मोठा होता, तरीही इंग्रजांनी तो मोडून काढला; कारण:

१. नेतृत्वाचा अभाव: संपूर्ण भारतासाठी एकच मध्यवर्ती नेता आणि नियोजित वेळ नव्हती.

२. आधुनिक शस्त्रास्त्रांची कमतरता: भारतीय सैनिक तलवारी आणि भाल्यांनी लढत होते, तर इंग्रजांकडे आधुनिक बंदुका, तोफा आणि 'टेलिग्राफ' (संदेशवहनाची यंत्रणा) होती.

३. सर्वसमावेशक नव्हता: भारतातील अनेक राजे-महाराजे आणि शिख व गोर्खा पलटणी या उठावापासून लांब राहिल्या, उलट त्यांनी इंग्रजांनाच मदत केली.

📢 उठावाचे परिणाम (Consequences)

उठाव जरी यशस्वी झाला नाही, तरी त्याने इंग्रज सत्तेला हादरवून सोडले.

ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सत्तेचा अंत: भारतावरील व्यापारी कंपनीची सत्ता संपवून भारताचा कारभार थेट इंग्लंडच्या राणीकडे (Queen Victoria) सोपवण्यात आला.
राणीचा जाहीरनामा (१८५८): राणी व्हिक्टोरियाने भारतीयांना आश्वासन दिले की, आता कोणत्याही राजाचे राज्य खालसा केले जाणार नाही आणि नोकऱ्यांमध्ये जाती-धर्मावरून भेदभाव केला जाणार नाही (अर्थात, हे आश्वासन पुढे इंग्रजांनी पाळले नाही).

💡 हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)

१८५७ च्या उठावाला इंग्रज इतिहासकार केवळ 'सैनिकांचे बंड' (Sepoy Mutiny) म्हणत असत. परंतु, महान क्रांतिकारक स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांनी '१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर' हे पुस्तक लिहून हा भारताचा 'पहिला राष्ट्रीय स्वातंत्र्यलढा' होता हे जगासमोर सिद्ध केले.

१८५७ चा उठाव इंग्रजांनी मोडून काढला असला, तरी भारतीय जनतेच्या मनातील असंतोष संपला नव्हता. शस्त्र उचलून इंग्रजांना हरवणे कठीण आहे हे लक्षात आल्यावर, भारतीयांनी कायद्याच्या आणि संघटनेच्या मार्गाने लढण्याचा निर्णय घेतला. यातूनच जन्म झाला (राष्ट्रीय सभा) चा!