पाठ १६: गांधी युग आणि असहकार आंदोलन
कालखंड: इ.स. १९१५ ते इ.स. १९२२ (गांधी युगाची सुरुवात)थोडक्यात समजावून घ्या:दक्षिण आफ्रिकेत वर्णभेदाविरुद्ध यशस्वी लढा देऊन महात्मा गांधी १९१५ मध्ये भारतात परतले. त्यांनी सुरुवातीला भारतातील स्थानिक प्रश्नांवर सत्याग्रह केले आणि नंतर संपूर्ण देशाला इंग्रजांविरुद्ध 'असहकार' (English सरकारला सहकार्य न करणे) आंदोलनासाठी एकत्र आणले.
भाग १: गांधीजींचे भारतात आगमन आणि सुरुवातीचे सत्याग्रह
- भारतात पुनरागमन: महात्मा गांधी ९ जानेवारी १९१५ रोजी दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात परतले. (हा दिवस भारतात 'प्रवासी भारतीय दिवस' म्हणून साजरा केला जातो). त्यांचे राजकीय गुरु गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या सल्ल्यानुसार त्यांनी सुरुवातीला संपूर्ण भारताचा दौरा करून लोकांच्या समस्या समजून घेतल्या.
गांधीजींनी भारतात केलेले पहिले तीन यशस्वी स्थानिक सत्याग्रह:१. चंपारण सत्याग्रह (१९१७ - बिहार): इंग्रज मळेवाले तिथल्या शेतकऱ्यांना अन्नधान्याऐवजी जबरदस्तीने 'घरी निळीची (Indigo)' शेती करायला लावत असत. गांधीजींनी शेतकऱ्यांच्या बाजूने पहिला यशस्वी सत्याग्रह केला.२. खेडा सत्याग्रह (१९१८ - गुजरात): दुष्काळ पडूनही इंग्रज शेतसारा (टॅक्स) वसूल करत होते. गांधीजींच्या नेतृत्वाखाली शेतकऱ्यांनी कर देण्यास नकार दिला आणि सरकारने कर माफ केला.३. अहमदाबाद गिरणी कामगार संपा (१९१८): प्लेगचा भत्ता (Bonus) वाढवून मिळण्यासाठी कामगारांनी संप केला. गांधीजींनी कामगारांसाठी पहिले उपोषण केले आणि मालकांना ३५% वेतनवाढ देण्यास भाग पाडले.
भाग २: रौलट कायदा आणि जालियानवाला बाग हत्याकांड (१९१९)
- रौलट कायदा (Black Act): भारतीयांचे आंदोलन चिरडण्यासाठी इंग्रजांनी १९१९ मध्ये 'रौलट कायदा' आणला. या कायद्यानुसार कोणत्याही भारतीयाला वॉरंटशिवाय अटक करण्याचा आणि न्यायालयात खटला न चालवता जेलमध्ये टाकण्याचा अधिकार इंग्रजांना मिळाला. गांधीजींनी याला 'काळा कायदा' म्हटले.
- जालियनवाला बाग हत्याकांड (१३ एप्रिल १९१९): रौलट कायद्याच्या निषेधार्थ आणि आपल्या नेत्यांच्या सुटकेसाठी पंजाबमधील अमृतसरच्या जालियानवाला बागेत वैसाखीच्या दिवशी एक शांततापूर्ण सभा भरली होती.
- क्रूर इंग्रज अधिकारी जनरल डायर याने बागेचा एकमेव अरुंद रस्ता सैनिकांसह अडवला आणि निशस्त्र जनसमुदायावर कसलीही पूर्वसूचना न देता अंदाधुंद गोळीबार केला.
- यात शेकडो निष्पाप वृद्ध, महिला आणि लहान मुलांचा मृत्यू झाला. या अमानुष हत्याकांडाचा निषेध म्हणून रवींद्रनाथ टागोर यांनी इंग्रजांनी दिलेली 'सर' (Sir) ही पदवी परत केली.
भाग ३: असहकार आंदोलन (Non-Cooperation Movement - १९२०)
जालियनवाला बाग हत्याकांड आणि इंग्रजांच्या वाढत्या अन्यायाला उत्तर देण्यासाठी गांधीजींनी १९२० मध्ये देशव्यापी 'असहकार आंदोलन' सुरू केले.
- आंदोलनाचे सूत्र: "इंग्रजांचे राज्य आपल्या सहकार्यामुळे चालू आहे, जर आपण त्यांना सहकार्य करणे बंद केले, तर त्यांची सत्ता एका वर्षात कोलमडेल."
- स्वरूप:
- सरकारी शाळा, कॉलेजेस आणि न्यायालयांवर बहिष्कार टाकणे.
- सरकारी पदव्या आणि नोकऱ्यांचा त्याग करणे.
- परदेशी कापडांची होळी करून 'खादी' व 'चरखा' वापरणे.
- परिणाम: संपूर्ण देशात जनमानसाचा पूर आला. हजारो विद्यार्थ्यांनी शाळा सोडल्या आणि आंदोलनात उडी घेतली. मोतिलाल नेहरू, चित्तरंजन दास यांसारख्या मोठ्या वकिलांनी आपली वकिली सोडली.
🛑 आंदोलन मागे घेणे: चौरीचौरा घटना (१९२२)
हे आंदोलन अत्यंत शांततेच्या मार्गाने सुरू होते, परंतु ५ फेब्रुवारी १९२२ रोजी उत्तर प्रदेशातील 'चौरीचौरा' येथे संतप्त जमावाने एका पोलीस चौकीला आग लावली, ज्यामध्ये २२ पोलीस जिवंत जळाले.
- गांधीजी हे पूर्णपणे अहिंसेचे पुजारी होते. आंदोलनाला हिंसक वळण लागलेले पाहून त्यांनी अत्यंत दुःखी होऊन १२ फेब्रुवारी १९२२ रोजी हे मोठे असहकार आंदोलन मागे घेतले. त्यांच्या या निर्णयावर अनेक तरुण नेते (उदा. सुभाषचंद्र बोस) नाराज झाले, पण गांधीजी आपल्या तत्त्वांवर ठाम राहिले.
💡 हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)
- गांधीजींनी भारतात आपला पहिला आश्रम अहमदाबाद जवळील साबरमती नदीच्या काठावर स्थापन केला, जो 'साबरमती आश्रम' म्हणून प्रसिद्ध आहे.
- असहकार आंदोलनाच्या काळातच भारतात हिंदू-मुस्लिम ऐक्य वाढवण्यासाठी तुर्कस्तानच्या खलिफाच्या समर्थनार्थ 'खिलाफत आंदोलन' सुरू झाले होते, ज्याला गांधीजींनी पाठिंबा दिला होता.
असहकार आंदोलन मागे घेतल्यानंतर काही काळ शांततेत गेला, पण स्वातंत्र्याची ठिणगी विझलेली नव्हती. १९३० च्या दशकात स्वातंत्र्यलढ्याने पुन्हा एकदा वेग घेतला. महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली देशाने कायद्याचा पद्धतशीरभंग करायला सुरुवात केली, ज्याची परिणती पुढे १९४२ च्या 'चले जाव' (भारत छोडो) आंदोलनात झाली. हा भारताच्या स्वातंत्र्याचा अंतिम आणि निर्णायक टप्पा होता.