पाठ १७: सविनय कायदेभंग, दांडी यात्रा आणि चले जाव आंदोलन

कालखंड: इ.स. १९३० ते इ.स. १९४७ (स्वातंत्र्याचा अंतिम लढा)थोडक्यात समजावून घ्या:इंग्रजांनी भारतीयांच्या जगण्यावर अनेक निर्बंध लादले होते, अगदी मिठासारख्या जीवननावश्यक वस्तूवरही मोठा कर (टॅक्स) लावला होता. या अन्यायाविरुद्ध गांधीजींनी 'सविनय कायदेभंग' (विनम्रतेने अन्यायी कायदे तोडणे) आंदोलन सुरू केले. पुढे दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात इंग्रजांना पूर्णपणे हाकलून लावण्यासाठी 'भारत छोडो' हा अंतिम पुकार करण्यात आला.
 

भाग १: सविनय कायदेभंग आणि ऐतिहासिक दांडी यात्रा (१९३०)

इंग्रजांनी मिठावर लावलेला कर हा गरिबांवर अन्याय करणारा होता. मीठ ही निसर्गाने सर्वांना मोफत दिलेली गोष्ट आहे, या विचाराने गांधीजींनी मिठाचा कायदा तोडण्याचे ठरवले.

• दांडी यात्रा (Dandi March): १२ मार्च १९३० रोजी गांधीजींनी आपल्या ७८ विश्वासू सहकाऱ्यांसह अहमदाबादच्या साबरमती आश्रमातून गुजरातच्या समुद्रकिनाऱ्यावर असलेल्या 'दांडी' या गावाकडे पायी चालण्यास सुरुवात केली.
• कायदेभंग: तब्बल २४ दिवसांत ३८५ किलोमीटरचे अंतर पार करून, ६ एप्रिल १९३० रोजी गांधीजींनी दांडीच्या समुद्रकिनाऱ्यावर हातामध्ये मीठ उचलून इंग्रजांचा मिठाचा कायदा मोडीत काढला.
• महाराष्ट्रातील योगदान: दांडी यात्रेला पाठिंबा म्हणून महाराष्ट्रात 'वडाळा' (मुंबई), 'मालवण' (सिंधुदुर्ग) आणि 'शिरोडा' (रत्नागिरी) येथे मिठाचे सत्याग्रह झाले. जेथे समुद्र नव्हता, तिथे जंगलाचे अन्यायी कायदे तोडण्यासाठी 'जंगल सत्याग्रह' झाले (उदा. अमरावतीतील बिळाशी आणि पुण्याचे चिरनेर).

भाग २: गोलमेज परिषद आणि 'क्रांतिकारकांचे बलिदान'

याच काळात इंग्रज सरकारने भारताच्या राजकीय भवितव्यावर चर्चा करण्यासाठी लंडनमध्ये 'गोलमेज परिषदा' (Round Table Conferences) भरवल्या.

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी तिन्ही गोलमेज परिषदांना उपस्थित राहून दलितांच्या आणि वंचितांच्या हक्कांची मागणी केली. गांधीजी दुसऱ्या परिषदेला उपस्थित राहिले होते.
• क्रांतिकारकांचे वादळ: एकीकडे गांधीजींचे शांततापूर्ण आंदोलन सुरू असताना, दुसरीकडे तरुण रक्ताचे क्रांतिकारक देशासाठी प्राण पणाला लावत होते. २३ मार्च १९३१ रोजी भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू या तिघांना इंग्रजांनी फाशी दिली. त्यांच्या बलिदानाने देशातील तरुणांमध्ये देशप्रेमाची अभूतपूर्व लाट आली.

भाग ३: १९४२ चे 'चले जाव' आंदोलन (Quit India Movement)

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात इंग्रज पुरते अडचणीत आले होते. हीच योग्य वेळ आहे हे ओळखून गांधीजींनी ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईच्या 'गवालिया टँक' (क्रांती मैदान) मैदानावरून इंग्रजांविरुद्ध 'भारत छोडो' आंदोलनाची घोषणा केली.गांधीजींचा मंत्र: "करा किंवा मरा!" (Do or Die) - म्हणजेच देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी आपण आपले प्राण पणाला लावायचे आहेत, पण गुलामगिरीत जगणार नाही.

• नेत्यांची अटक: ९ ऑगस्टच्या पहाटेच इंग्रजांनी गांधीजी, नेहरू, मौलाना आझाद या सर्व मोठ्या नेत्यांना अटक केली.
• जनतेचा उद्रेक: नेते जेलमध्ये गेल्यावर देशातील जनता स्वतःच नेता बनली. रेल्वेचे रूळ उखडणे, पोस्ट ऑफिस जाळणे, टेलिफोनच्या तारा तोडणे यांद्वारे इंग्रज प्रशासनाला ठप्प करण्यात आले.
• भूमिगत आंदोलन: अच्युतराव पटवर्धन, आरिफ अली आणि महाराष्ट्रातील यशवंतराव चव्हाण, वसंतदादा पाटील या नेत्यांनी गुप्त (भूमिगत) राहून आंदोलनाचे नेतृत्व केले. उषा मेहता यांनी मुंबईतून गुप्त 'आझाद रेडिओ' चालवून देशप्रसार केला.
• प्रतिसरकार (पुंडलिक सरकार): सातारा येथे क्रान्तिसिंह नाना पाटील यांनी इंग्रजी सत्ता झुगारून देऊन स्वतःचे 'प्रतिसरकार' (पत्री सरकार) स्थापन केले आणि काही काळ तिथे इंग्रजांना पाय ठेवू दिला नाही.

भाग ४: आझाद हिंद सेना आणि स्वातंत्र्यप्राप्ती

• नेताजी सुभाषचंद्र बोस: "तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हे आजादी दूँगा!" अशी गर्जना करत नेताजींनी भारताबाहेर जाऊन 'आझाद हिंद सेनेची' (Indian National Army) स्थापना केली. त्यांनी इंग्रजांवर लष्करी आक्रमण करून ईशान्य भारताचा काही भाग जिंकला. जरी त्यांचा प्रयत्न पूर्ण यशस्वी झाला नाही, तरी इंग्रज सैन्यातील भारतीय सैनिकांची निष्ठा इंग्रजांवरून उडाली.
• अखेर स्वातंत्र्य (१५ ऑगस्ट १९४७): एका बाजूला आझाद हिंद सेनेचे आक्रमण, देशातील 'चले जाव' आंदोलन आणि नौदलाचे बंड यांमुळे आता भारतावर राज्य करणे शक्य नाही हे इंग्रजांना समजले. अखेर १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताला स्वातंत्र्य मिळाले, पण दुर्दैवाने भारताची फाळणी होऊन 'पाकिस्तान' हा नवीन देशही निर्माण झाला.

💡 हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)

• मिठाचा कायदा मोडण्यासाठी गांधीजींनी दांडीचीच निवड का केली? कारण तिथल्या किनारी भागात मीठ तयार करणे सोपे होते आणि दांडी हे गाव चळवळीचे केंद्र बनवण्यास भौगोलिकदृष्ट्या सुरक्षित होते.
• ९ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईच्या क्रांती मैदानावर इंग्रजांच्या बंदीनंतरही धाडसाने भारताचा तिरंगा ध्वज फडकवणाऱ्या महिला क्रांतिकारक अरुणा आसफ अली या होत्या.