संगीत घराणे

घराणे पद्धतीची सुरुवात कशी झाली?

पूर्वीच्या काळात राजे-महाराजे गायक-संगीतकारांना आपल्या दरबारात आश्रय देत असत. ज्या शहराच्या किंवा राज्याच्या दरबारात ही गायकी विकसित झाली, त्या शहराचे नाव त्या गायकीला मिळाले (उदा. ग्वाल्हेर, आग्रा, जयपूर).

शास्त्रीय संगीतात प्रामुख्याने 'ख्याल' गायकीची खालील प्रमुख घराणी मानली जातात:

भारतातील प्रमुख संगीत घराणी

अ) ग्वाल्हेर घराणे (Gwalior Gharana)

हे ख्याल गायकीचे सर्वात जुने आणि मूळ घराणे मानले जाते. इतर अनेक घराण्यांचा उगम यातूनच झाला आहे.

• वैशिष्ट्य: येथील गायकी अतिशय साधी, सरळ आणि स्पष्ट असते. यात स्वरांच्या सरळ तानांवर जास्त भर दिला जातो.
• प्रमुख गायक: पंडित विष्णू दिगंबर पलुस्कर, पंडित कृष्णराव शंकर पंडित, पंडित ओंकारनाथ ठाकूर.

ब) किराणा घराणे (Kirana Gharana)

उत्तर प्रदेशातील 'कैराना' या गावावरून या घराण्याचे नाव पडले. महाराष्ट्रात हे घराणे प्रचंड लोकप्रिय आहे.

• वैशिष्ट्य: या घराण्यात 'सूरांच्या गोडव्याला' (Melody) आणि भावनेला सर्वात जास्त महत्त्व दिले जाते. अतिशय संथ गतीने (विलंबित लयीत) एकेका सुराचा विस्तार करणे हे यांचे वैशिष्ट्य आहे.
• संस्थापक: उस्ताद अब्दुल करीम खान.
• प्रमुख गायक: पंडित भीमसेन जोशी, गानकोकिळा किशोरी आमोणकर (सुरुवातीचे शिक्षण), गंगूबाई हंगल, भारतरत्न पंडित जसराज (काही काळ प्रभाव).

क) जयपूर-अत्रौली घराणे (Jaipur-Atrauli Gharana)

• वैशिष्ट्य: हे घराणे अत्यंत कठीण आणि वक्र तानांसाठी प्रसिद्ध आहे. यात जोड-राग (दोन राग एकत्र करून) गाण्यावर आणि अवघड लयीवर (Rhythm) जास्त हुकमत असते.
• संस्थापक: उस्ताद अल्लादिया खान.
• प्रमुख गायक: गानतपस्विनी मोगूबाई कुर्डीकर, किशोरी आमोणकर, पंडित मल्लिकार्जुन मन्सूर.

ड) आग्रा घराणे (Agra Gharana)

• वैशिष्ट्य: या घराण्याच्या गायकीत 'नोम-तोम' (आलापी) आणि तालाला खूप महत्त्व असते. यांचा आवाज खूप भारदस्त, खुला आणि मर्दानी असतो. गाताना तबल्यासोबत थिरकणे किंवा लयीशी खेळणे हे यांचे वैशिष्ट्य.
• संस्थापक/प्रमुख प्रवर्तक: उस्ताद फैयाज खान (ज्यांना 'आफ्ताब-ए-म्युझिक' म्हटले जायचे).
• प्रमुख गायक: उस्ताद विलायत हुसेन खान, पंडित जितेंद्र अभिषेकी (यांच्यावर आग्रा घराण्याचा मोठा प्रभाव होता).

एका नजरेत समजा: घराण्यांचा तुलनात्मक तक्ता