वृत्त

मराठी मायबोली

भाग १: प्रमुख अक्षरगणवृत्ते

या वृत्तांमध्ये अक्षरांची संख्या, गणांचा क्रम आणि लघु-गुरू अक्षरांचे नियम अत्यंत कडक असतात.

भुजंगप्रयात वृत्त

नियम/लक्षणे: प्रत्येक चरणात (ओळीत) १२ अक्षरे असतात. यती (थांबा) ६ व्या आणि १२ व्या अक्षरावर येतो.
गण: य-य-य-य (४ वेळा 'य' गण)
लघु-गुरू क्रम: $\smile \-\!- \-\!-$ | $\smile \-\!- \-\!-$ | $\smile \-\!- \-\!-$ | $\smile \-\!- \-\!-$
उदाहरण:

मना सज्जना राघवी वस्ति कीजे ।

जनीं निंद्य तें सर्व सोडूनि दीजे ॥

वसंततिलका वृत्त

नियम/लक्षणे: प्रत्येक चरणात १४ अक्षरे असतात. यती ८ व्या अक्षरावर येतो.
गण: त-भ-ज-ज-गा-गा
उदाहरण:

मालिनी वृत्त

नियम/लक्षणे: प्रत्येक चरणात १५ अक्षरे असतात. यती ८ व्या अक्षरावर येतो. सुरुवातीला सलग ६ अक्षरे लघू असतात.
गण: न-न-म-य-य
उदाहरण:

मंदाक्रांता वृत्त

नियम/लक्षणे: प्रत्येक चरणात १७ अक्षरे असतात. यती ४ थ्या आणि १० व्या अक्षरावर येतो. हे वृत्त शांत किंवा गंभीर रचनेसाठी वापरतात.
गण: म-भ-न-त-त-गा-गा
उदाहरण:

शिखरिणी वृत्त

नियम/लक्षणे: प्रत्येक चरणात १७ अक्षरे असतात. यती ६ व्या आणि ११ व्या अक्षरावर येतो.
गण: य-म-न-स-ब-ल-गा
उदाहरण:

शार्दूलविक्रीडित वृत्त

नियम/लक्षणे: प्रत्येक चरणात १९ अक्षरे असतात. यती १२ व्या अक्षरावर येतो. अत्यंत भारदस्त आणि मोठे वृत्त आहे.
गण: म-स-ज-स-त-त-गा
उदाहरण:

स्रग्धरा वृत्त

नियम/लक्षणे: प्रत्येक चरणात २१ अक्षरे असतात. यती दर ७ व्या अक्षरावर (७, १४, २१) येतो.
गण: म-र-भ-न-य-य-य

मंदारमाला वृत्त

मराठीतील हे एक अत्यंत नादमय आणि मोठे वृत्त आहे. वीररस किंवा वीरश्री आणणाऱ्या कवितांसाठी तसेच स्तोत्रांसाठी या वृत्ताचा प्रामुख्याने वापर केला जातो.

नियम/लक्षणे: या वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात (ओळीत) एकूण २२ अक्षरे असतात. यात यती (थांबा) कुठे घ्यावा याचे कडक नियम नसतात, पण सहसा चरणाच्या शेवटी किंवा मध्यभागी लय सांभाळत थांबा घेतला जातो.
गण: भ-भ-भ-भ-भ-भ-भ-गा (सलग ७ वेळा 'भ' गण आणि शेवटी एक 'गुरू' अक्षर).
लघु-गुरू क्रम: $(\-\!- \smile \smile) \times 7$ वेळा आणि शेवटी $\-\!-$
वैशिष्ट्य: या वृत्ताची चाल खूप वेगवान आणि डौलदार असते.

पृथ्वी वृत्त

हे वृत्त अक्षरांच्या रचनेच्या दृष्टीने अत्यंत नाजूक आणि संथ लयीचे मानले जाते. कवींना आपल्या मनातील एखादी सखोल किंवा गंभीर भावना व्यक्त करायची असेल, तर ते पृथ्वी वृत्ताचा वापर करतात.

नियम/लक्षणे: पृथ्वी वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात एकूण १७ अक्षरे असतात. यात यती (थांबा) हा ८ व्या अक्षरावर येतो.
गण: ज-स-ज-स-य-ल-गा (जसजस यलगा)
लघु-गुरू क्रम: $\smile \-\!- \smile$ | $\smile \smile \-\!-$ | $\smile \-\!- \smile$ | $\smile \smile \-\!-$ | $\smile \-\!- \-\!-$ | $\smile$ | $\-\!-$
वैशिष्ट्य: १७ अक्षरांच्या शिखरिणी किंवा मंदाक्रांता वृत्तापेक्षा पृथ्वी वृत्ताची चाल अधिक संथ आणि गंभीर असते.