कल्याण थाट (Kalyan Thaat)
भारतीय शास्त्रीय संगीतात कल्याण थाट हा अतिशय भव्य, मधुर आणि रागांच्या निर्मितीसाठी अत्यंत समृद्ध मानला जातो. पाश्चात्य संगीतात या स्वररचनेला 'Lydian Mode' म्हणतात.
- स्वरांची वैशिष्ट्ये: या थाटात 'म' (मध्यम) हा स्वर तीव्र लागतो, आणि बाकी सर्व ६ स्वर (सा, रे, ग, प, ध, नि) शुद्ध लागतात.
- प्रकृती: हा थाट अतिशय शांत, गंभीर, भक्तीरस आणि धीरगंभीर वातावरण निर्माण करणारा आहे.
प्रमुख राग: राग यमन (Raag Yaman)
कल्याण थाटाचा हा मुख्य राग (आश्रय राग) असून, संगीत शिकणाऱ्याला सर्वात आधी हा राग शिकवला जातो. याला 'राग कल्याण' असेही म्हणतात.
- आरोह: नि़, रे, ग, मँ, ध, नि, सां (यात सुरुवातीला 'सा' न घेता मंदर 'नि' पासून सुरुवात करण्याची पद्धत आहे)
- अवरोह: सां, नि, ध, प, मँ, ग, रे, सा
- वादी स्वर: ग (गांधार)
- संवादी स्वर: नि (निषाद)
- गाण्याची वेळ: रात्रीचा प्रथम प्रहर (संध्याकाळी ६ ते रात्री ९)
- वैशिष्ट्य: या रागात तीव्र 'म' चा वापर अतिशय सुंदरतेने केला जातो. हा राग संपूर्ण (साती स्वर असलेला) आहे. हा राग गाताना किंवा ऐकताना मनात एक अलौकिक शांतता आणि आनंदाची भावना निर्माण होते.
प्रसिद्ध बंदिश (Bandish)
या रागातील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पारंपरिक छोटा ख्याल बंदिश (त्रिताल - १६ मात्रा) खालीलप्रमाणे आहे:
राग: यमन
ताल: त्रिताल (१६ मात्रा)
स्थायी (Sthayi)
एरी आली पिया बिन,
कल न परत मोहे घडी पल छिन दिन ॥
अंतरा (Antara)
जब से पिया परदेस गवन कीनो,
रतियां कटत मोहे तारे गिन गिन ॥