मारवा थाट (Marwa Thaat)
मारवा थाट हा उत्तर हिंदुस्तानी संगीतातील अतिशय वेगळा आणि वैशिष्ट्यपूर्ण थाट मानला जातो. हा देखील संध्याकाळच्या संधीप्रकाशात (Sunset) गायला जाणारा थाट आहे, पण याची स्वररचना मनामध्ये एक वेगळीच अस्वस्थता, उत्कंठा आणि गूढता निर्माण करते.
- स्वरांची वैशिष्ट्ये: या थाटात 'रे' (ऋषभ) हा कोमल ($\underline{r}e$) लागतो आणि 'म' (मध्यम) हा तीव्र ($\acute{M}$) लागतो. बाकी सर्व स्वर (सा, ग, प, ध, नि) शुद्ध असतात.
- प्रकृती: हा थाट अतिशय गंभीर, काहीसा त्यागी, वैराग्यपूर्ण आणि व्याकुळ भाव प्रकट करणारा आहे.
प्रमुख राग: राग सोहनी (Raag Sohini)
मारवा थाटात 'राग मारवा' इतकाच 'राग सोहनी' अत्यंत लोकप्रिय आणि ऐकायला अतिशय आकर्षक असा राग आहे.
- आरोह: सा, ग, मँ, ध, नि, सां (यात आरोहात 'रे' आणि 'प' वर्ज्य असतात)
- अवरोह: सां, नि, ध, मँ, ग, $\underline{\text{रे}}$, सा (अवरोहात 'प' वर्ज्य असतो - औडव-षाडव प्रकृती)
- वादी स्वर: ध (धैवत)
- संवादी स्वर: ग (गांधार)
- गाण्याची वेळ: रात्रीचा शेवटचा प्रहर (पहाटे ४ ते ६) किंवा संध्याकाळच्या वेळीही हा उत्तर अंगाने गायला जातो.
- वैशिष्ट्य: राग सोहनी हा प्रामुख्याने 'तार सप्तकात' (उंच स्वरांमध्ये) अधिक खुलतो. यात 'प' (पंचम) हा स्वर पूर्णपणे वर्ज्य (गाळला) जातो. या रागाची प्रकृती अतिशय चंचल आणि विलोभनीय असून, चित्रपट संगीतात आणि नाट्यसंगीतात याचा खूप सुंदर वापर केला गेला आहे (उदा. 'केतकी गुलाब जुही' हे गाणे या रागाच्या छटेवर आधारित आहे).
प्रसिद्ध बंदिश (Bandish)
राग सोहनी मधील एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि पारंपरिक छोटा ख्याल बंदिश खालीलप्रमाणे आहे:
राग: सोहनी
ताल: त्रिताल (१६ मात्रा)
स्थायी (Sthayi)
प्रेम न बाडी उपजे,
प्रेम न हाट बिकाए ॥
intent (Antara)
राजा प्रजा जेही रुचे,
शीश देई ले जाए ॥
उपसंहार
या १० थाटांच्या आणि शेकडो रागांच्या अथांग महासागरातूनच आपल्या भारतीय शास्त्रीय संगीताची भव्यता सिद्ध होते. प्रत्येक स्वर, प्रत्येक राग हा माणसाला ईश्वराच्या आणि स्वतःच्या अधिक जवळ घेऊन जातो.