शिवकालीन आणि शाहिरी वाङ्मय (तलवार आणि डफावरचे शब्द)

मराठीतील शाहिरी वाङ्मय – डफावरची थाप आणि शौर्याची गाथा

शाहिरी वाङ्मय हे महाराष्ट्राचे अस्सल 'लोकवाङ्मय' (Folk Literature) आहे. यामध्ये प्रामुख्याने दोन प्रकार येतात—एक म्हणजे वीरांचा पराक्रम गाजवणारा 'पोवाडा' (Ballad) आणि दुसरा म्हणजे शृंगार व लोकजीवनाचे रंग भरणारी 'लावणी'. शाहिरांनी आपल्या डफ आणि तुणतुण्याच्या आवाजावर संपूर्ण महाराष्ट्र जागता ठेवला.

१. पोवाडा: पराक्रमाचा जिवंत इतिहास

पोवाडा हा प्रामुख्याने 'वीर रस' (Heroism) प्रधान काव्यप्रकार आहे. युद्धाचे मैदान, राजांचे शौर्य आणि सैनिकांचा पराक्रम याचे हुबेहूब वर्णन पोवाड्यात असते.

• शिवकाळातील सुरुवात: मराठीतील सर्वात पहिला उपलब्ध पोवाडा शाहीर अज्ञानदास यांनी रचलेला 'अफझलखान वधाचा पोवाडा' (इ.स. १६५९) हा मानला जातो. छत्रपती शिवाजी महाराजांसमोर प्रत्यक्ष राजदरबारात हा पोवाडा सादर केला गेला होता आणि महाराजांनी शाहिरांना सोन्याचे कडे देऊन गौरवले होते.
• दुसरा प्रसिद्ध पोवाडा: शाहीर तुळसीदास यांनी रचलेला 'तानाजी मालुसरे यांचा पोवाडा' (सिंहगडाची लढाई). "गड आला पण सिंह गेला" हा इतिहास याच पोवाड्यातून अजरामर झाला.
• कार्य: युद्धावर जाणाऱ्या मावळ्यांमध्ये आणि सैनिकांमध्ये देशप्रेमाचे स्फुरण चढवण्याचे काम पोवाडे करत असत.

२. लावणी: लोकजीवनाचा आणि शृंगाराचा रंग

पेशवेकाळात जेव्हा युद्धाचे प्रसंग कमी झाले, तेव्हा करमणुकीसाठी आणि जनजीवनाचे रंग मांडण्यासाठी 'लावणी' या काव्यप्रकाराचा उदय झाला. यात प्रामुख्याने 'शृंगार रस' असतो.

• बैठकीची लावणी: ही श्रीमंत आणि सरदार लोकांच्या वाड्यांमध्ये बसून ऐकण्याची आणि नृत्याविष्काराची कला होती.
• फडातली लावणी: ही सामान्य जनतेसाठी गावागावांत जत्रेच्या वेळी 'तमाशा'च्या (मराठी लोकनाट्य) माध्यमातून सादर केली जायची.
• प्रसिद्ध शाहीर: पेशवेकाळात शाहीर रामजोशी, अनंत फंदी, प्रभाकर आणि होनाजी बाळा (ज्यांची 'घनाश्याम सुंदरा' ही भूपाळी आजही प्रसिद्ध आहे) यांनी लावणीला साहित्यात मानाचे स्थान मिळवून दिले.

शाहिरी वाङ्मयाचे मराठी साहित्याला योगदान

१. साहित्याचे लोकशाहीकरण: संतांच्या अभंगांप्रमाणेच शाहिरांनी साहित्याला राजवाड्यांमधून काढून थेट शेताच्या बांधावर आणि गरिबांच्या वस्तीत आणले.

२. इतिहासाचे जिवंत माध्यम: अनेक ऐतिहासिक घटना, ज्या सरकारी कागदपत्रांत सापडत नाहीत, त्या शाहिरांनी आपल्या पोवाड्यात अचूक तारखा आणि नावांसह जतन करून ठेवल्या.

३. सामाजिक प्रबोधन (Social Awakening): आधुनिक काळात शाहीर अण्णाभाऊ साठे आणि शाहीर अमर शेख यांनी याच शाहिरी शस्त्राचा वापर करून 'संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ' गाजवली आणि कामगारांना त्यांचे हक्क मिळवून दिले.