लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक – भारतीय असंतोषाचे जनक आणि थोर राष्ट्रपुरुष
लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक – भारतीय असंतोषाचे जनक आणि थोर राष्ट्रपुरुष
"स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!"
— लोकमान्य टिळक
इंग्रज सरकारच्या जुलमी राजवटीविरुद्ध देशात सर्वात आधी 'असंतोषाची' ठिणगी पेटवणारे नेते म्हणजे बाळ गंगाधर टिळक (लोकमान्य टिळक). त्यांनी केवळ राजकीय लढा दिला नाही, तर समाजातील आळस आणि भीती दूर करण्यासाठी वृत्तपत्रे सुरू केली आणि लोकांना एकत्र आणण्यासाठी सार्वजनिक सण-उत्सवांची सुरुवात केली. ते भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील 'जहाल' (Aggressive) युगाचे प्रमुख नेते होते.
✍️ १. सुरुवातीचे जीवन आणि शिक्षण क्रांती
- जन्म: टिळकांचा जन्म २३ जुलै १८५६ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील 'चिखली' या गावी एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. त्यांचे मूळ नाव 'केशव' होते, पण ते 'बाळ' या नावानेच प्रसिद्ध झाले.
- शिक्षण आणि डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी: टिळक हे गणिताचे आणि कायद्याचे प्रकांड पंडित होते. देशाचा विकास करायचा असेल तर तरुणांना राष्ट्रीय शिक्षण दिले पाहिजे, या विचाराने त्यांनी १८८० मध्ये गोपाळ गणेश आगरकर आणि विष्णूशास्त्री चिपळूणकर यांच्या सोबतीने पुण्यात 'न्यू इंग्लिश स्कूल' सुरू केले. पुढे त्यांनी १८८४ मध्ये 'डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी' आणि १८८५ मध्ये 'फरगुसन कॉलेज' (Fergusson College) ची स्थापना केली.
📰 २. 'केसरी' व 'मराठा' – लेखणीद्वारे इंग्रज सरकारवर प्रहार
टिळकांनी समाजाला जागृत करण्यासाठी आणि इंग्रजांच्या अन्यायाची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी दोन अत्यंत प्रभावशाली वृत्तपत्रे सुरू केली:
- 'मराठा' (The Mahratta): हे इंग्रजी वृत्तपत्र होते (सुरुवात: २ जानेवारी १८८१).
- 'केसरी': हे मराठी वृत्तपत्र होते (सुरुवात: ४ जानेवारी १८८१). केसरीच्या अग्रलेखांमधील टिळकांची भाषा अत्यंत टोकदार आणि जहाल असायची. "सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे का?" यांसारख्या त्यांच्या अग्रलेखांनी इंग्रज सरकार हादरून गेले होते. आपल्या लेखणीमुळे त्यांना अनेकदा तुरुंगवासही सोसावा लागला.
🎆 ३. सामाजिक संघटन: सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि शिवजयंती
इंग्रज सरकारने ४ पेक्षा जास्त लोकांना एकत्र येण्यावर बंदी घातली होती. या कायद्याला शह देण्यासाठी टिळकांनी धार्मिक आणि सांस्कृतिक माध्यमांचा कौशल्याने वापर केला:
- सार्वजनिक गणेशोत्सव (१८९३): घराघरांत साजरा होणारा गणेशोत्सव टिळकांनी सार्वजनिक स्वरूपात रस्त्यावर आणला. यामुळे सर्व जाती-धर्माचे लोक एकत्र येऊ लागले, तिथे व्याख्याने, देशभक्तीपर गाणी आणि पोवाडे होऊ लागले, ज्यामुळे लोकांमध्ये राष्ट्रभक्ती जागृत झाली.
- शिवजयंती उत्सव (१८९५): छत्रपती शिवाजी महाराजांचा पराक्रम आणि स्वराज्यनिर्मितीचा इतिहास तरुणांना प्रेरणा देवो, म्हणून त्यांनी किल्ल्यांवर शिवजयंती साजरी करण्यास सुरुवात केली.
🏛️ ४. मंडालेचा तुरुंगवास आणि 'गीतारहस्य'
टिळकांच्या वाढत्या प्रभावामुळे घाबरलेल्या इंग्रज सरकारने त्यांच्यावर राजद्रोहाचा (Sedition) खटला चालवला आणि त्यांना ६ वर्षांसाठी ब्रह्मदेशातील (म्यानमार) 'मंडालेच्या तुरुंगात' पाठवले (१९०८ - १९१४).
- ग्रंथनिर्मिती: तुरुंगातील अत्यंत कठीण परिस्थितीत, अंधाऱ्या खोलीत बसून टिळकांनी 'गीतारहस्य' (Gita Rahasya) हा जगप्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथात त्यांनी 'कर्मयोगाचा' (Action) संदेश दिला, म्हणजेच केवळ नशिबावर बसून राहण्यापेक्षा कर्म करणे श्रेष्ठ आहे, हे पटवून दिले.
🏆 ५. 'भारतीय असंतोषाचे जनक' आणि 'लोकमान्य'
- भारतीय असंतोषाचे जनक: ब्रिटनचे पत्रकार व्हॅलेंटाईन चिरोल यांनी टिळकांना "Father of Indian Unrest" (भारतीय असंतोषाचे जनक) म्हटले होते, कारण इंग्रजांविरुद्ध जनतेत राग निर्माण करण्याचे सर्वात मोठे काम टिळकांनी केले होते.
- 'लोकमान्य' पदवी: जनतेने त्यांच्यातील अथांग नेतृत्वगुण पाहून त्यांना 'लोकमान्य' (लोकांनी मान्य केलेला नेता) ही पदवी दिली. १ ऑगस्ट १९२० रोजी या महान नेत्याचे मुंबईत निधन झाले.