बिलावल थाट (Bilawal Thaat)
बिलावल हा उत्तर हिंदुस्तानी संगीतातील 'आश्रय थाट' किंवा 'शुद्ध थाट' मानला जातो. पाश्चात्य संगीतात याला 'Major Scale' असे म्हणतात.
- स्वरांची वैशिष्ट्ये: या थाटात सर्वच्या सर्व ७ स्वर शुद्ध (सा, रे, ग, म, प, ध, नि) लागतात. यात एकही स्वर कोमल किंवा तीव्र नसतो.
- प्रकृती: हा थाट अतिशय प्रसन्न, शांत आणि ऊर्जेने भरलेला आहे.
प्रमुख राग: राग अलहैया बिलावल (Raag Alhaiya Bilawal)
बिलावल थाटातील हा सर्वात जास्त गायला-बजवला जाणारा अत्यंत लोकप्रिय राग आहे.
- आरोह: सा, रे, ग, प, ध, नि, सां
- अवरोह: सां, नि, ध, प, म, ग, म, रे, सा
- वादी स्वर (मुख्य स्वर): ध (धैवत)
- संवादी स्वर (दुसरा मुख्य स्वर): ग (गांधार)
- गाण्याची वेळ: सकाळचा प्रथम प्रहर (सूर्योदयानंतर, सकाळी ६ ते ९)
- वैशिष्ट्य: या रागात आरोहात 'म' (मध्यम) हा स्वर वर्ज्य असतो (म्हणजे गाताना तो सोडला जातो), पण अवरोहात मात्र तो घेतला जातो. तसेच यात कधीकधी अवरोहात सूक्ष्मपणे कोमल 'नि' चा प्रयोग देखील केला जातो, ज्यामुळे या रागाचे सौंदर्य अधिक खुलते.
प्रसिद्ध बंदिश (Bandish)
या रागातील एक अतिशय प्रसिद्ध आणि पारंपारिक छोटा ख्याल बंदिश (त्रिताल - १६ मात्रा) खालीलप्रमाणे आहे:
राग: अलहैया बिलावल
ताल: त्रिताल (१६ मात्रा)
स्थायी (Sthayi)
कवन बटरिया गइलो माई,
संवरिया मीतवा न हेरे ॥
अंतरा (Antara)
सासर मोहे सासत ननदिया,
सास ननद घर देत न बइठण ॥