भैरव थाट (Bhairav Thaat)

संगीत

भैरव थाट हा भारतीय शास्त्रीय संगीतातील अत्यंत प्राचीन आणि गंभीर थाटांपैकी एक आहे. पौराणिक कथेनुसार, हा थाट भगवान शिवाच्या (भैरव रूप) मुखातून निर्माण झाला असे मानले जाते.

स्वरांची वैशिष्ट्ये: या थाटात 'रे' (ऋषभ) आणि 'ध' (धैवत) हे दोन स्वर कोमल ($\underline{r}e$, $\underline{d}ha$) लागतात, आणि बाकी सर्व स्वर (सा, ग, म, प, नि) शुद्ध असतात.
प्रकृती: हा थाट अत्यंत गंभीर, शांत, भक्तीरस आणि करुण रसाने भरलेला आहे. या थाटातील रागांमध्ये स्वरांवर केला जाणारा 'आंदोलन' (विशिष्ट कंपन) मनाला सुखावून जातो.

प्रमुख राग: राग भैरव (Raag Bhairav)

हा या थाटाचा मुख्य (आश्रय) राग आहे. सकाळी उठल्यावर मन एकाग्र करण्यासाठी आणि ईश्वराची आराधना करण्यासाठी हा राग सर्वोत्कृष्ट मानला जातो.

आरोह: सा, $\underline{\text{रे}}$, ग, म, प, $\underline{\text{ध}}$, नि, सां
अवरोह: सां, नि, $\underline{\text{ध}}$, प, म, ग, $\underline{\text{रे}}$, सा
वादी स्वर: $\underline{\text{ध}}$ (कोमल धैवत)
संवादी स्वर: $\underline{\text{रे}}$ (कोमल ऋषभ)
गाण्याची वेळ: सकाळचा प्रथम प्रहर (सूर्योदयाच्या वेळी, पहाटे ४ ते सकाळी ७)
वैशिष्ट्य: राग भैरव हा 'संपूर्ण-संपूर्ण' राग आहे (आरोह आणि अवरोहात साती स्वर लागतात). गाताना कोमल 'रे' आणि कोमल 'ध' या स्वरांवर दिला जाणारा विशेष आंदोलित भर या रागाची खरी ओळख आहे.