भैरवी थाट (Bhairavi Thaat)

भैरवी थाट हा उत्तर हिंदुस्तानी संगीतात अत्यंत विशेष स्थान बाळगून आहे. या थाटातील राग कोणत्याही वेळी गायले तरी ते तितकेच गोड लागतात. शास्त्रीय संगीताच्या मैफिलीची सांगता (शेवट) नेहमी या थाटातील 'राग भैरवी'ने करण्याची प्राचीन परंपरा आहे.

• स्वरांची वैशिष्ट्ये: या थाटात 'रे', 'ग', 'ध' आणि 'नि' हे चारही स्वर कोमल ($\underline{r}e, \underline{g}a, \underline{d}ha, \underline{n}i$) लागतात. सा आणि प हे अचल स्वर आहेत, तर फक्त 'म' हा शुद्ध असतो.
• प्रकृती: हा थाट अतिशय करुण, भक्तीरस, प्रेम आणि विरहाच्या भावना तीव्रतेने व्यक्त करणारा आहे.

प्रमुख राग: राग भैरवी (Raag Bhairavi)

हा या थाटाचा राजा आणि मुख्य राग आहे. हा राग इतका अथांग आहे की यात शास्त्रीय बंदिशींपासून ते भजने, गझल आणि भावगीतांपर्यंत सर्व काही अत्यंत प्रभावीपणे सादर केले जाते.

• आरोह: सा, $\underline{\text{रे}}$, $\underline{\text{ग}}$, म, प, $\underline{\text{ध}}$, $\underline{\text{नि}}$, सां
• अवरोह: सां, $\underline{\text{नि}}$, $\underline{\text{ध}}$, प, म, $\underline{\text{ग}}$, $\underline{\text{रे}}$, सा
• वादी स्वर: म (मध्यम)
• संवादी स्वर: सा (षड्ज)
• गाण्याची वेळ: हा प्रामुख्याने सकाळचा राग आहे, पण मैफिलीच्या शेवटी हा कोणत्याही वेळी गाण्याची मुभा आहे.
• वैशिष्ट्य: राग भैरवी हा संपूर्ण राग आहे. उप-शास्त्रीय संगीतात (Semi-Classical) भैरवी गाताना यात अनेकदा कुशल गायक सर्वच्या सर्व १२ स्वरांचा (शुद्ध आणि कोमल) अतिशय सुंदर वापर करतात, ज्याला 'मिश्र भैरवी' म्हटले जाते.

प्रसिद्ध बंदिश (Bandish)

राग भैरवी मधील एक अतिशय लोकप्रिय आणि पारंपरिक छोटा ख्याल बंदिश खालीलप्रमाणे आहे, जी गुरु चरणांचे महत्त्व सांगते:

राग: भैरवी

ताल: त्रिताल (१६ मात्रा)

स्थायी (Sthayi)

चरन की धूल मोहे दीजे,

सतगुरू साहेब तुम समर्थ हो ॥

अंतरा (Antara)

जनम मरण को संकट काटे,

मोहे अपना कर लीजे ॥