खमाज थाट (Khamaj Thaat)
खमाज थाट हा प्रामुख्याने शृंगार रस, चंचल आणि भावनाप्रधान रागांसाठी ओळखला जातो. उप-शास्त्रीय संगीत (Semi-Classical), जसे की ठुमरी, दादरा आणि नाट्यसंगीत यामध्ये या थाटातील रागांचा खूप मोठा वाटा आहे.
- स्वरांची वैशिष्ट्ये: या थाटात 'नि' (निषाद) हा स्वर कोमल ($\underline{n}i$) लागतो, आणि बाकी सर्व स्वर (सा, रे, ग, म, प, ध) शुद्ध लागतात.
- प्रकृती: हा थाट अतिशय रंजक, विलोभनीय आणि काहीसा रोमँटिक (शृंगारिक) मूड निर्माण करणारा आहे.
प्रमुख राग: राग देस (Raag Des)
खमाज थाटातील हा एक अतिशय लोकप्रिय आणि ऐकायला अत्यंत गोड असा राग आहे. आपले राष्ट्रीय गीत 'वंदे मातरम्' आणि पंडित भीमसेन जोशी यांनी अजरामर केलेले 'मिले सूर मेरा तुम्हारा' हे गाणे प्रामुख्याने याच रागावर आधारित आहे.
- आरोह: सा, रे, म, प, नि, सां (यात आरोहात 'ग' आणि 'ध' वर्ज्य असतात)
- अवरोह: सां, $\underline{\text{नि}}$, ध, प, म, ग, रे, सा (अवरोहात साती स्वर लागतात)
- वादी स्वर: रे (ऋषभ)
- संवादी स्वर: प (पंचम)
- गाण्याची वेळ: रात्रीचा दुसरा प्रहर (रात्री ९ ते १२)
- वैशिष्ट्य: या रागाचे सर्वात मोठे सौंदर्य म्हणजे याच्या आरोहात शुद्ध 'नि' लागतो, तर अवरोहात कोमल 'नि' लागतो. हा राग पावसाळ्यात (मल्हार अंगाने) गायला की खूपच बहारदार वाटतो.
प्रसिद्ध बंदिश (Bandish)
राग देस मधील एक अत्यंत प्रसिद्ध आणि पारंपरिक छोटा ख्याल बंदिश खालीलप्रमाणे आहे. ही बंदिश वर्षा ऋतू (पावसाळा) आणि विरहाचे सुंदर वर्णन करते:
राग: देस
ताल: त्रिताल (१६ मात्रा)
स्थायी (Sthayi)
छाई घटा घनघोर मोरवा बोले,
चमके बिजुरिया डरावे मोहे ॥
अंतरा (Antara)
ऐसे में पिया परदेस छाए,
कोयलिया कूक सुनावे मोहे ॥