संत समुदाय

मराठी मायबोली

"मराठी पाऊल पडते पुढे... संतांच्या विचारांच्या साथीने!" थोडक्यात समजावून घ्या: महाराष्ट्रातील संत परंपरा ही केवळ अध्यात्माची परंपरा नाही, तर ती समता, बंधुभाव आणि समाजसुधारणेची चळवळ होती. संतांनी कठीण संस्कृतमधील ज्ञान प्राकृत म्हणजेच आपल्या रोजच्या मराठी भाषेत आणले आणि समाजातील जातीभेद, अंधश्रद्धा यांवर कडक प्रहार केला.

महाराष्ट्रातील ५ प्रमुख संत आणि त्यांचे कार्य

१. संत ज्ञानेश्वर महाराज (माउली) – ज्ञानाचा पाया

कालखंड: १३ वे शतक (इ.स. १२७५ - १२९६)
मुख्य कार्य: त्यांनी वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी भगवद्गीतेचा मराठीत अनुवाद करून 'ज्ञानेश्वरी' (भावार्थदीपिका) हा ग्रंथ लिहिला. त्यांनी 'अमृतानुभव' आणि 'चांगदेव पासष्टी' या ग्रंथांचीही रचना केली.
विचार/वैशिष्ट्य: "हे विश्वचि माझे घर" हा संदेश देत त्यांनी जगाच्या कल्याणासाठी 'पसायदान' मागितले. त्यांनी आळंदी येथे जिवंत संजीवन समाधी घेतली.

२. संत नामदेव महाराज – विचारांचा प्रसार

कालखंड: १३ वे ते १४ वे शतक (इ.स. १२७० - १३५०)
मुख्य कार्य: संत नामदेवांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून भक्तीचा आणि मराठी भाषेचा प्रसार थेट उत्तर भारतापर्यंत (पंजाबपर्यंत) केला.
विचार/वैशिष्ट्य: त्यांचे विचार एवढे महान होते की, शिखांच्या 'गुरु ग्रंथ साहिब' या पवित्र ग्रंथात त्यांच्या ६१ पदांचा (भजनांचा) समावेश करण्यात आला आहे. "नाचू कीर्तनाचे रंगी, ज्ञानदीप लावू जगी" ही त्यांची प्रतिज्ञा होती.

३. संत एकनाथ महाराज – समतेचे दूत

कालखंड: १६ वे शतक (इ.स. १५३३ - १५९९)
मुख्य कार्य: त्यांनी 'एकनाथी भागवत', 'भावार्थ रामायण' आणि अनेक 'भारुडे' आणि 'गवळणी' लिहिल्या. लोकशिक्षणासाठी भारुडांचा वापर त्यांनी अतिशय प्रभावीपणे केला.
विचार/वैशिष्ट्य: जातीभेद मानत नसलेले एकनाथ महाराज हे प्रत्यक्ष कृतीशील संत होते. त्यांनी तहानलेल्या गाढवाला गंगेचे पाणी पाजले आणि तळागाळातील लोकांना आपल्या घरी जेवू घातले.

४. संत तुकाराम महाराज – लोकजागृतीचे वादळ

कालखंड: १७ वे शतक (इ.स. १६०८ - १६५०)
मुख्य कार्य: देहू गावच्या या संतांनी रचलेली 'तुकाराम गाथा' हा मराठी साहित्याचा अमूल्य ठेवा आहे. त्यांचे 'अभंग' आजही महाराष्ट्रात प्रत्येकाच्या तोंडी आहेत.
विचार/वैशिष्ट्य: ढोंगीपणा, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक विषमतेवर त्यांनी शब्दांचे बाण चालवले. छत्रपती शिवाजी महाराज सुद्धा तुकोबांच्या विचारांनी प्रेरित होते. "जे का रंजले गांजले..." हा त्यांचा सर्वात प्रसिद्ध संदेश आहे.

५. समर्थ रामदास स्वामी – शक्ती आणि भक्तीचा मेळ

कालखंड: १७ वे शतक (इ.स. १६०८ - १६८१)
मुख्य कार्य: त्यांनी 'दासबोध' आणि 'मनाचे श्लोक' या ग्रंथांद्वारे समाजाला व्यावहारिक आणि आध्यात्मिक ज्ञान दिले.
विचार/वैशिष्ट्य: तरुणांमध्ये शक्ती आणि राष्ट्रप्रेम निर्माण करण्यासाठी त्यांनी जागोजागी 'हनुमान मंदिरांची' आणि 'व्यायामशाळांची' स्थापना केली. "मराठा तितुका मेळवावा, महाराष्ट्र धर्म वाढवावा" हा संदेश त्यांनी दिला.

संत संप्रदायातील 'सर्वसमावेशकता' (Inclusivity)

वारकरी संत समुदायाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये समाजातील प्रत्येक घटकाला आणि जातीला मानाचे स्थान होते. या सर्वांनी आपापले व्यवसाय करत विठ्ठलभक्ती केली:

संत चोखामेळा: "ऊस डोंगा परी रस नव्हे डोंगा", असे म्हणत जातीव्यवस्थेच्या अन्यायावर बोट ठेवणारे थोर संत.
संत सावता माळी: "कांदा मुळा भाजी, अवघी विठाई माझी", असे म्हणत आपल्या शेतीकामातच देव पाहणारे संत.
संत गोरा कुंभार: माती मळताना विठ्ठल नामात लीन होणारे 'गोरोबा काका'.
संत जनाबाई: संत ज्ञानेश्वरांच्या काळात दासी म्हणून काम करताना अजरामर अभंग रचणाऱ्या महान संत कवयित्री.
संत सोयराबाई, संत निर्मळाबाई, संत कान्होपात्रा: स्त्री मुक्ती आणि आत्मभानाचा संदेश देणाऱ्या महिला संत.

हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)

संत बहिणाबाई या संत तुकारामांच्या शिष्या होत्या. त्यांनी वारकरी संप्रदायाचे वर्णन करताना एक अतिशय सुंदर रूपक वापरले आहे: "संतकृपा झाली, इमारत फळा आली। ज्ञानदेवे रचिला पाया, उभारिले देवालया। नामा तयाचा किंकर, तेणे रचिले आवार। जनार्दन एकनाथ, खांब दिला भागवत। तुका झालासे कळस, भजन करा सावकाश॥"
आषाढी एकादशीला महाराष्ट्रात भरणारी 'पंढरपूरची वारी' ही जगातील सर्वात जुनी आणि शिस्तबद्ध मानवी साखळी (Human Congregation) मानली जाते, जिथे लाखो लोक कोणतीही निमंत्रणाशिवाय एकत्र येतात.