संतांची सामाजिक क्रांती (The Social Reformers)

संत चळवळ ही केवळ अध्यात्माची नव्हती, तर ती त्या काळातील सर्वात मोठी सामाजिक क्रांती होती. तिने जातीभेद नाकारून सर्वांना एकाच 'विठ्ठल' छत्राखाली आणले.

'कांदा मुळा भाजी... जेव्हा कर्मच भक्ती बनते' 

"कांदा मुळा भाजी | अवघी विठाई माझी ||" "लसूण मिरची कोथंबिरी | अवघा झाला माझा हरी ||"

१३ व्या शतकात जेव्हा लोक देव शोधण्यासाठी घरदार सोडून जंगलात जात होते किंवा पंढरपूरला पायी वारी करत होते, तेव्हा अरण गावच्या संत सावता माळी यांनी एक क्रांतिकारी विचार मांडला. त्यांनी सांगितले की, देव कुठल्या देवळात किंवा जंगलात नाही, तर तो माझ्या शेतात, मी करत असलेल्या कष्टांमध्ये आणि माझ्या कर्मामध्येच आहे.

१. अभंगाची पार्श्वभूमी: कर्मभूमी बनली देवभूमी

संत सावता माळी हे व्यवसायाने शेतकरी होते. शेतात राबणे, पिकांची काळजी घेणे हे त्यांचे रोजचे काम होते. ते विठ्ठलाचे निस्सीम भक्त होते, पण शेतीची कामे सोडून ते कधीही पंढरपूरला गेले नाहीत.

• त्यांच्या मते, विठ्ठलाची भक्ती करण्यासाठी काम सोडण्याची गरज नाही.
• जेव्हा तुम्ही तुमचे काम पूर्ण प्रामाणिकपणे आणि आनंदाने करता, तेव्हा ते काम म्हणजेच 'कर्म' हीच भक्ती बनते.

२. 'कांदा मुळा भाजी' या विचाराचे ३ मुख्य पैलू

अ) प्रत्येक कर्मात देवत्व पाहणे (Finding Divine in Daily Core)

सावता महाराजांना शेतातील कांदा, मुळा, भाजी, लसूण, कोथिंबीर या प्रत्येक वस्तूमध्ये विठ्ठलाचे रूप दिसायचे.

• आधुनिक संदर्भ: आजच्या काळात एखादा सॉफ्टवेअर इंजिनिअर त्याच्या कोडिंगमध्ये, डॉक्टर त्याच्या रुग्णाच्या सेवेत, शिक्षक विद्यार्थ्याला शिकवताना किंवा गृहिणी स्वयंपाक करताना जर त्यात पूर्ण जीव ओतून काम करत असतील, तर ते त्यांचे 'कोडिंग', 'उपचार' किंवा 'स्वयंपाक' म्हणजेच विठ्ठल ठरतो.

ब) कर्तव्याला प्राधान्य (Duty First)

सावता महाराजांनी कधीही आळसाला भक्ती मानले नाही. त्यांनी कर्तव्यालाच देव मानले. देवळात जाऊन तास न् तास डोळे मिटून बसण्यापेक्षा, आपल्या वाट्याला आलेले काम चोख करणे हीच खरी प्रार्थना आहे, हा संदेश त्यांनी दिला.

"मोट साळुंकी हाकतो | विठ्ठल माझे नाव घेतो ||" (मी शेतात विहीर चालवतोय, मोट हाकतोय आणि विठ्ठल स्वतः माझे नाव घेतोय!)

क) वर्तमानकाळात जगणे (Mindfulness)

आपले काम करताना पूर्णपणे तिथे उपस्थित असणे, म्हणजेच आजच्या भाषेत ज्याला आपण 'माइंडफुलनेस' (Mindfulness) म्हणतो, तोच हा विचार आहे. कामात एवढे मग्न होणे की काम आणि काम करणारा एकच होऊन जातात.

आधुनिक जगासाठी 'सावता माळी मॅनेजमेंट सूत्र'

आजच्या कॉर्पोरेट जगात लोक 'वर्क-लाइफ बॅलन्स' (Work-Life Balance) किंवा कामाच्या ताणामुळे (Stress) त्रस्त आहेत. संत सावता महाराजांचा हा विचार यावर उत्तम उपाय आहे:

• जर तुम्ही तुमच्या कामाचा तिरस्कार केला, तर ते काम तुमचे शोषण करते.
• पण जर तुम्ही तुमच्या कामावर प्रेम केले आणि त्यातच तुमचा 'आनंद' (विठ्ठल) शोधला, तर काम हा ताण न राहता एक सुंदर उत्सव बनतो.