विठ्ठल: एक मानवी नाते (The Divine Camaraderie)

वारकरी संतांनी देवाचे उदात्तीकरण करण्याऐवजी त्याला 'माउली' (आई), 'सखा' (मित्र) किंवा 'लेकुरवाळा विठ्ठल' म्हणून पाहिले. या मानवी आणि भावनिक नात्यावर आधारित लेख.

जनाबाईंचा विठू आणि संतांचा सखा

हा धडा तुमच्या 'शिकूया मराठी' वेबसाईटवरील 'संत समुदाय' या सब-मेन्यूचा अत्यंत भावूक, रंजक आणि वाचकांच्या थेट मनाला हात घालणारा 'वैशिष्ट्यपूर्ण लेख' (Feature Post) ठरेल.

संत जनाबाई आणि विठ्ठलाचे नाते हे केवळ देव आणि भक्ताचे नव्हते, तर ते दोन जिवाभावाच्या मित्रांचे, सख्यांचे होते. देवाने माणसाच्या प्रेमापोटी अगदी घरगुती, कष्टाची कामे करायलाही मागेपुढे पाहिले नाही, हा वारकरी संप्रदायातील सर्वात सुंदर आणि कौतुकास्पद विचार आहे.

संत जनाबाईंचा विठू आणि संतांचा सखा (Vithu: The Companion of Saints)

"झाडू घेवोनी जनी उभी राहे अंगणी |

कचरा टाकावया विठू धावोनिया येई ||"

संत जनाबाई या संत नामदेवांच्या घरात दासी म्हणून राहत होत्या. दिवसभर दळण-कांडण, सडा-सारवण, भांडी-कुंडी अशी कष्टाची कामे करणे हे त्यांचे नशिबाने दिलेले कर्तव्य होते. पण या कष्टाच्या जगात त्यांचा एकच सखा होता—तो म्हणजे पंढरीचा 'विठू'. जनाबाईंच्या प्रेमासाठी प्रत्यक्ष देव त्यांच्यासोबत दळण दळायला, कचरा काढायला आणि गोवऱ्या वेचायला येत असे, अशी वारकरी संप्रदायात श्रद्धा आहे.

१. 'विठू' – देवाचा माणूस आणि माणसाचा देव

पारंपरिक धर्मात देवाला खूप लांब, मंदिरात, सोन्या-चांदीच्या सिंहासनावर बसवलेले असते, जिथे सामान्यांना जाण्याची परवानगी नसते. पण संत जनाबाईंनी देवाला त्या सिंहासनावरून उठवून थेट आपल्या 'स्वयंपाकघरात' आणि 'अंगणात' आणून उभे केले.

• सखा विठ्ठल: जनाबाई विठ्ठलाला 'अरे-तुरे' करून बोलत असत. त्यांच्यासाठी तो कोणी मोठा चमत्कार करणारा देव नव्हता, तर सुख-दुःखाच्या गोष्टी शेअर करणारा एक हक्काचा 'मित्र' (सखा) होता.
• कामात मदत करणारा विठू: जनाबाई जेव्हा पहाटे दळण दळायला बसत, तेव्हा विठ्ठल त्यांच्यासोबत दळू लागायचा. त्या जेव्हा गोवऱ्या थापायला जात, तेव्हा तो त्यांच्या गोवऱ्या सुकवायला मदत करायचा.

२. संत जनाबाईंच्या अभंगांतील 'घरगुती विठ्ठल'

जनाबाईंनी आपल्या अभंगांतून विठ्ठलाचे जे रूप रंगवले आहे, ते इतके मानवी आणि गोड आहे की वाचताना डोळ्यात पाणी येते.

• दळण दळताना विठ्ठल:
• "दळिता कांडिता तुज गाईन अनंता |
• न विसरती क्षणभरी, विठ्ठल रखुमाई मज अंतरी ||"
• जनाबाईंचे प्रेमळ रागावणे: जेव्हा काम करून जनी थकते, तेव्हा ती आपल्या सख्या विठ्ठलाला प्रेमाने रागावतेही. एका अभंगात त्या म्हणतात:
• "विठोबा गं कल्पद्रुमा, धाव पाव जी जगद्गुरुमा |
• जनी म्हणे विठ्ठला, तू तर माझा सखा झाला ||"

३. 'संतांचा सखा' – सामाजिक क्रांतीचे प्रतीक

विठ्ठल फक्त जनाबाईंचाच नाही, तर तो प्रत्येक संताचा 'सखा' बनला होता:

• संत चोखामेळा यांच्यासोबत तो गुरे राखायला गेला.
• संत गोरा कुंभार यांच्यासोबत तो माती मळायला लागला.
• संत कबीर यांच्यासोबत तो शेले विणायला लागला.

यामागील खरा विचार काय आहे?

या कल्पनेमागे संतांनी एक फार मोठी सामाजिक क्रांती दडवून ठेवली होती. देवाने राजांच्या महालात न जाता कष्टकऱ्यांच्या झोपडीत येणे याचा अर्थ असा की—"श्रम करणाऱ्या सामान्य माणसाचे स्थान या जगात सर्वात श्रेष्ठ आहे." उच्च-नीच, श्रीमंत-गरीब हा भेद विठ्ठलाच्या (निसर्गाच्या) दरबारात चालत नाही.

आधुनिक पिढीसाठी हा धडा का महत्त्वाचा आहे?

आजच्या काळात जेव्हा माणूस स्वतःला खूप एकटे (Lonely) समजतो, तेव्हा संत जनाबाईंचा हा 'विठू' आपल्याला शिकवतो की:

• आपल्या मनात जर खरी निष्ठा आणि प्रेम असेल, तर संपूर्ण निसर्ग (देव) आपल्याला मदत करायला धावून येतो.
• कामाला कधीही लहान-मोठे समजू नये. तुम्ही जे काम करता, त्यात जर तुमचे मन रमले, तर तिथेच तुम्हाला अंतिम सुख आणि शांतता मिळते.