पाठ ८: मध्ययुगाची सुरुवात आणि परकीय आक्रमणे
अरब आणि तुर्कांचे आक्रमण: मोहम्मद बिन कासिम, सुलतान महमूद गझनी आणि मोहम्मद घोरी यांच्या स्वार्या.
- पृथ्वीराज चव्हाण आणि इतर राजपूत राजांचे शौर्य व संघर्ष.
दिल्ली सल्तनत (सुलतानशाही - Delhi Sultanate)
दिल्लीवर राज्य करणारी ५ मुख्य घराणी (इ.स. १२०६ ते १५२६):
- कुतुबुद्दीन ऐबक आणि रझिया सुलतान (भारताची पहिली महिला शासक).
- अल्लाउद्दीन खिलजी आणि त्याचे आर्थिक नियम.
- तुघलक, सय्यद आणि लोधी घराणे: मोहम्मद बिन तुघलक (राजधानी बदलणारा राजा) आणि सुलतानशाहीचा शेवट.
दक्षिण भारतातील वैभव – विजयनगर आणि बहमनी साम्राज्य
- विजयनगर साम्राज्य: हरिहर आणि बुक्क यांनी केलेली स्थापना,'राजे कृष्णदेवराय' यांचा सुवर्णकाळ (तेनालीराम यांच्या गोष्टी याच काळातील आहेत).
- बहमनी साम्राज्य: बहमनींचे विघटन होऊन महाराष्ट्रात निर्माण झालेल्या ५ शाह्या (निझामशाही, आदिलशाही, कुतुबशाही, इमादशाही, बरीदशाही). हा भाग महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या दृष्टीने खूप महत्त्वाचा आहे.
मुघल साम्राज्य (The Mughal Empire)
- साम्राज्याची स्थापना: बाबर (पानिपतची पहिली लढाई - १५२६) आणि हुमायून.
- अकबराचे धार्मिक धोरण (दीन-ए-इलाही) आणि नवरत्न दरबार.
- मुघल सत्तेचा विस्तार आणि क्रूर राजवट.
भक्ती आणि सुफी चळवळ (Cultural Harmony)
- आणि उत्तर भारतातील संत कबीर, गुरु नानक, मीराबाई यांनी समाजात निर्माण केलेली समता.
- ख्वाजा मोईनुद्दीन चिस्ती आणि सुफी संगीत.
महाराष्ट्राचा सुवर्णकाळ – शिवकाळ आणि मराठा साम्राज्य (The Golden Chapter)
मध्ययुगीन इतिहासाचा हा सर्वात मोठा आणि महाराष्ट्रातील वाचकांसाठी सर्वात जिव्हाळ्याचा भाग असेल.
- छत्रपती शिवाजी महाराज, जिजाऊंचे संस्कार आणि मावळ्यांची साथ.
- महत्त्वाचे पराक्रम: अफझलखान वध, शाहिस्तेखानाची फजिती, आग्रा येथून सुटका आणि 'शिवराज्याभिषेक (१६७४)'.
- अष्टप्रधान मंडळ आणि आरमार: महाराजांचे व्यवस्थापन आणि कान्होजी आंग्रे यांचे समुद्री शौर्य.
- मराठा स्वातंत्र्य संग्राम: छत्रपती संभाजी महाराज, छत्रपती राजाराम महाराज आणि महाराणी ताराबाई यांचा मुघलांविरुद्धचा ऐतिहासिक संघर्ष.
- पेशावे काळ: थोरले बाजीराव पेशवे आणि मराठा साम्राज्याचा भारतभर झालेला विस्तार (अटक ते कटक).