संगीतातील मुख्य सात स्वर (सप्तक)

संगीतातील सात मुख्य स्वरांना 'षड्ज' ते 'निषाद' म्हटले जाते. त्यांची पूर्ण नावे आणि संक्षिप्त रूपे खालीलप्रमाणे आहेत:

१. सा — षड्ज (Shadja)

२. रे — ऋषभ (Rishabh)

३. ग — गांधार (Gandhar)

४. म — मध्यम (Madhyam)

५. प — पंचम (Pancham)

६. ध — धैवत (Dhaivat)

७. नी — निषाद (Nishad)

स्वरांचे दोन मुख्य प्रकार (शुद्ध आणि विकृत)

सप्तकातील सात स्वर हे त्यांच्या मूळ जागेवर असतात तेव्हा त्यांना 'शुद्ध स्वर' म्हणतात. परंतु, काही स्वर जेव्हा आपल्या मूळ जागेवरून थोडे खाली किंवा वर सरकतात, तेव्हा त्यांना 'विकृत स्वर' म्हणतात. यावरून एकूण १२ स्वर बनतात:

अ) अचल स्वर (Fixed Notes)

जे स्वर आपल्या जागेवरून कधीही हलत नाहीत (विकृत होत नाहीत), त्यांना अचल स्वर म्हणतात.

• स्वर: 'सा' आणि 'प' (हे दोन स्वर नेहमी शुद्धच राहतात).

ब) चल स्वर (Movable Notes)

जे स्वर आपल्या मूळ जागेवरून खाली किंवा वर सरकू शकतात, त्यांना चल स्वर म्हणतात. यांचे दोन उपप्रकार पडतात:

कोमल स्वर (Flat Notes): जे स्वर आपल्या मूळ जागेवरून थोडे खाली सरकतात (उदात्त किंवा तीव्र नसतात).

• उदाहरणे: रे, ग, ध, नी (हे चार स्वर कोमल होऊ शकतात. भातखंडे पद्धतीनुसार यांच्याखाली आडवी रेघ _ दिली जाते).

तीव्र स्वर (Sharp Note): जो स्वर आपल्या मूळ जागेवरून थोडा वर सरकतो.

• उदाहरण: 'म' (मध्यम हा एकमेव स्वर तीव्र होतो. याच्या डोक्यावर उभी रेघ | दिली जाते).

स्वर आणि त्यांचे निसर्गाशी नाते (Fun Element)

प्राचीन ग्रंथांनुसार, संगीतातील सात स्वर हे वेगवेगळ्या प्राण्यांच्या आणि पक्षांच्या आवाजावरून प्रेरित आहेत. हे तुमच्या वेबसाईटवर वाचकांसाठी खूप मनोरंजक ठरेल:

• सा (षड्ज): मोराचा आवाज 🦚
• रे (ऋषभ): चातक किंवा बैलाचा आवाज 🐂
• ग (गांधार): शेळी किंवा मेंढीचा आवाज 🐐
• म (मध्यम): क्रौंच पक्षी किंवा हरणाचा आवाज 🦌
• प (पंचम): कोकिळेचा कूजन 🐦
• ध (धैवत): घोड्याचे खिंकाळणे 🐎
• नी (निषाद): हत्तीचा आवाज 🐘

स्वरांचा मास्टर चार्ट (Table Form)

वाचकांना एका नजरेत १२ स्वर समजण्यासाठी हा तक्ता वापरा:

वादी आणि संवादी स्वर (रागाचे प्राण)

स्वर विचारात रागाची निर्मिती कशी होते हे सांगताना दोन व्याख्या महत्त्वाच्या आहेत:

• वादी स्वर (Vadi Swar): रागात ज्या स्वराचा वापर सर्वात जास्त केला जातो, त्याला रागाचा 'राजा' किंवा 'वादी स्वर' म्हणतात.
• संवादी स्वर (Samvadi Swar): वादी स्वराखालोखाल ज्या स्वराचा वापर जास्त होतो, त्याला रागाचा 'पंतप्रधान' या 'संवादी स्वर' म्हणतात.

संगीत विशेष: तीन सप्तके (Three Octaves)

थोडक्यात समजावून घ्या: > 'सा रे ग म प ध नी' या सात शुद्ध स्वरांच्या समूहाला 'सप्तक' म्हणतात. संगीतात प्रामुख्याने तीन सप्तकांचा वापर केला जातो. जेव्हा आपण नेहमीच्या आवाजात गातो ते 'मध्य सप्तक', जेव्हा खूप खर्ज किंवा खोल आवाजात गातो ते 'मंद्र सप्तक' आणि जेव्हा खूप उंच आवाजात गातो ते 'तार सप्तक' होय.

१. मध्य सप्तक (Madhya Saptak - Middle Octave)

हा संगीताचा मुख्य पाया आहे. आपण सामान्यपणे बोलताना किंवा गाताना ज्या पट्टीचा वापर करतो, त्याला 'मध्य सप्तक' म्हणतात.

• वैशिष्ट्य: हा आवाज खूप खोलही नसतो आणि खूप उंचावरही नसतो.
• लेखन पद्धती: भातखंडे संगीत पद्धतीनुसार मध्य सप्तकातील स्वरांवर किंवा खाली कोणतेही चिन्ह दिले जात नाही.
• उदाहरण: सा, रे, ग, म, प, ध, नी.

२. मंद्र सप्तक (Mandra Saptak - Lower Octave)

मध्य सप्तकाच्या आधीचे (डाव्या बाजूचे) जे सप्तक असते, त्याला 'मंद्र सप्तक' म्हणतात. याला आपण ढोबळमानाने 'खर्ज' किंवा 'बेस' (Base) आवाज म्हणतो.

• वैशिष्ट्य: या स्वरांचा उच्चार गळ्यावर किंवा छातीवर दाब देऊन, खोल आवाजात केला जातो. या स्वरांचे आंदोलन (Frequency) मध्य सप्तकापेक्षा अर्धे असते.
• लेखन पद्धती: मंद्र सप्तकातील स्वर ओळखण्यासाठी स्वरांच्या खाली एक टिंब (Dot) दिला जातो.
• उदाहरण: सा̣, रे̣, ग̣, म̣, प̣, ध̣, नी̣.

३. तार सप्तक (Taar Saptak - Higher Octave)

मध्य सप्तकानंतरचे (उजव्या बाजूचे) जे सप्तक सुरू होते, त्याला 'तार सप्तक' म्हणतात. याला आपण 'हाय पिच' (High Pitch) आवाज म्हणतो.

• वैशिष्ट्य: या स्वरांचा उच्चार डोक्याच्या किंवा टाळूच्या भागातून, खूप उंचावर केला जातो. या स्वरांचे आंदोलन मध्य सप्तकापेक्षा दुप्पट असते.
• लेखन पद्धती: तार सप्तकातील स्वर ओळखण्यासाठी स्वरांच्या डोक्यावर (वरच्या बाजूला) एक टिंब (Dot) दिला जातो.

एका नजरेत समजा: तीन सप्तकांचा तक्ता (Comparison Table)

वाचकांना स्वरांचे लेखन आणि त्यांचा आवाजाचा प्रकार चटकन समजण्यासाठी हा तक्ता खूप उपयुक्त ठरेल: