पाया आणि कळस (The Pioneers of Bhakti)
बहिणाबाईंचा एक प्रसिद्ध अभंग आहे— "संतकृपा झाली। इमारत फळा आली॥ ज्ञानदेवे रचिला पाया। उभारिले देवालया॥... तुका झालासे कळस। भजन करा सावकाश॥"
ज्ञानाचा पाया ते तुकोबांचा कळस: एक सांस्कृतिक प्रवास
"संतकृपा झाली, इमारत फळा आली..."
महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदाय ही एक अशी अभेद्य वैचारिक इमारत आहे, जिची सुरुवात १३ व्या शतकात संत ज्ञानेश्वरांनी 'पाया' रचून केली आणि १७ व्या शतकात संत तुकाराम महाराजांनी त्यावर भक्तीचा 'कळस' चढवला. या ४०० वर्षांच्या प्रवासाने महाराष्ट्राला केवळ आध्यात्मिक दिशाच दिली नाही, तर पुढे येणाऱ्या 'शिवशाही'साठी (स्वराज्यासाठी) एक नैतिक आणि स्वाभिमानी समाज तयार केला.
१. ज्ञानदेवे रचिला पाया: विचारांचे लोकशाहीकरण
संत ज्ञानेश्वरांच्या आधी धर्म, ज्ञान आणि भाषा या काही ठराविक लोकांच्याच ताब्यात होत्या. सामान्य माणसाला देवाचे नाव घेण्याचा किंवा ज्ञान मिळवण्याचा अधिकार नव्हता.
- क्रांतीचा पाया: संत ज्ञानेश्वरांनी संस्कृतमधील कठीण ज्ञान सामान्य माणसाच्या आणि शेतकऱ्याच्या 'मराठी' भाषेत आणले. त्यांनी 'ज्ञानेश्वरी' लिहून सिद्ध केले की, देव आणि ज्ञान यावर जगातील प्रत्येक माणसाचा समान अधिकार आहे.
- पसायदान: त्यांनी केवळ स्वतःसाठी काही न मागता संपूर्ण विश्वाच्या कल्याणासाठी 'पसायदान' मागितले. हाच वारकरी संप्रदायाचा पहिला आणि मजबूत पाया होता.
२. भिंती आणि खांब: अठरापगड जातींचे ऐक्य
ज्ञानेश्वरांनी पाया रचल्यानंतर या इमारतीला भिंती आणि खांब देण्याचे काम इतर संतांनी केले. या इमारतीचे वैशिष्ट्य म्हणजे यात राजापासून ते रंकापर्यंत सर्वांना समान स्थान मिळाले.
- संत नामदेवांचे आवार: नामदेवांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून हा विचार थेट पंजाबपर्यंत नेला. त्यांनी या संप्रदायाचा विस्तार (आवार) केला.
- संत एकनाथांचा खांब: एकनाथ महाराजांनी 'भागवत' ग्रंथाच्या माध्यमातून या इमारतीला मजबूत खांब दिला. त्यांनी स्वतःच्या आचरणातून जात-पात तोडून समतेचा संदेश दिला.
- अठरापगड जातींचा सहभाग: संत चोखामेळा, संत सावता माळी, संत गोरा कुंभार, संत सेना न्हावी आणि संत जनाबाई यांनी या इमारतीला आपल्या कर्माने आणि भक्तीने सजवले.
३. तुका झालासे कळस: जनआंदोलनाचा सुवर्णकाळ
१७ व्या शतकात संत तुकाराम महाराजांच्या रूपाने या इमारतीचे काम पूर्ण झाले आणि त्यावर 'कळस' चढवला गेला.
- कळस का म्हटले गेले? कारण तुकोबांनी संतांचे कठीण तत्त्वज्ञान अगदी सोप्या, साध्या आणि रोकठोक 'गाथेतून' लोकांसमोर मांडले. जो सामान्य माणूस पाया किंवा खांब समजू शकत नव्हता, त्याला तुकोबांच्या दोन ओळींच्या अभंगाने थेट देवाचा आणि सत्याचा रस्ता दाखवला.
- रोखठोक विचार: त्यांनी समाजातील ढोंग, अंधश्रद्धा आणि जुलूमशाहीवर कडक प्रहार केले. त्यांच्या विचारांची ताकद एवढी मोठी होती की, नदीत बुडवलेली त्यांची गाथा (पुस्तके) पुन्हा पाण्यावर तरंगून वर आली, अशी इतिहास साक्ष देतो.
४. संतांचा विचार आणि 'शिवरायांचे स्वराज्य'
या सांस्कृतिक प्रवासाचा सर्वात मोठा गोड परिणाम म्हणजे 'स्वराज्याची स्थापना'.
- संतांनी ४०० वर्षे कष्ट करून समाजातील जातीभेद कमी केला होता, लोकांची मने स्वच्छ केली होती आणि त्यांच्यात स्वाभिमान जागा केला होता.
- संतांनी तयार केलेल्या याच नैतिक आणि एकजूट समाजाच्या जोरावर छत्रपती शिवाजी महाराजांना जुलमी सत्तांविरुद्ध 'हिंदवी स्वराज्य' उभे करणे शक्य झाले. म्हणूनच भक्ती आणि शक्तीचा हा संगम महाराष्ट्राचा सुवर्णकाळ मानला जातो.
हे तुम्हाला माहीत आहे का? (Fun Facts)
- "ज्ञानदेवे रचिला पाया..." हा प्रसिद्ध अभंग संत तुकाराम महाराजांच्या शिष्या संत बहिणाबाई यांनी लिहिला आहे. त्यांनी संपूर्ण वारकरी संप्रदायाचा इतिहास एका छोट्या आणि सुंदर कवितेत अजरामर करून ठेवला आहे.