ज्ञानपीठाचे मानकरी (मराठी साहित्याचे सुवर्णशिखर)
सुवर्ण पाठ: मराठीचे चार हिरे: ज्ञानपीठाचा गौरव
विषय: आधुनिक मराठी साहित्य आणि सर्वोच्च सन्मान (Highest Literary Awards)
थोडक्यात समजावून घ्या: > 'ज्ञानपीठ पुरस्कार' हा भारताच्या साहित्य क्षेत्रातील सर्वोच्च पुरस्कार आहे, जो भारतीय भाषांमध्ये उत्कृष्ट योगदान देणाऱ्या लेखकाला दिला जातो. वाग्देवीची (सरस्वतीची) कांस्य मूर्ती, प्रशस्तीपत्र आणि अकरा लाख रुपये असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे. मराठी साहित्याला आजवर हा बहुमान चार वेळा मिळाला असून, या चार हिऱ्यांनी मराठी भाषेची मान संपूर्ण देशात उंच केली आहे.
१. विष्णू सखाराम खांडेकर (वि. स. खांडेकर) – १९७४
मराठी साहित्याला पहिलावहिला ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवून देण्याचा ऐतिहासिक मान वि. स. खांडेकरांना मिळाला.
- पुरस्काराचे वर्ष: १९७४
- अजरामर कलाकृती: 'ययाती' (Yayati) ही कादंबरी.
- साहित्याचे वैशिष्ट्य: खांडेकरांचे साहित्य हे 'आदर्शवादी' होते. त्यांनी आपल्या लेखनातून माणसाला सुखाची व्याख्या शिकवली. महाभारतातील 'ययाती' राजाच्या कथेचा आधार घेऊन त्यांनी आधुनिक माणसाची अमर्याद वासना, स्वार्थ आणि त्यातून येणारे दुःख यावर अत्यंत प्रगल्भ भाष्य केले. त्यांच्या 'अमृतवेल', 'दोन मने' आणि 'कांचनमृग' या कादंबऱ्याही प्रचंड गाजल्या.
२. विष्णू वामन शिरवाडकर (कवी 'कुसुमाग्रज') – १९८७
मराठी कविता आणि नाटकाला आधुनिक युगात एका नव्या उंचीवर नेणारे कवी, नाटककार आणि कादंबरीकार म्हणजे शिरवाडकर.
- पुरस्काराचे वर्ष: १९८७ (त्यांच्या संपूर्ण साहित्यातील योगदानासाठी).
- अजरामर कलाकृती: 'नटसम्राट' (Natsamrat) हे नाटक आणि 'विशाखा' हा काव्यसंग्रह.
- साहित्याचे वैशिष्ट्य: कुसुमाग्रजांच्या लेखनात अथांग ओज, तेज आणि सामाजिक भान होते. त्यांच्या 'क्रांतीचा जयजयकार' सारख्या कवितांनी स्वातंत्र्यलढ्यात तरुणांमध्ये स्फुल्लिंग चेतवले, तर 'कणा' सारख्या कवितांनी माणसाला संकटातही ताठ कण्याने जगण्याची प्रेरणा दिली. शेक्सपिअरच्या धाटणीचे 'नटसम्राट' हे नाटक मराठी रंगभूमीच्या इतिहासातील सुवर्णपान मानले जाते.
विशेष टिप: कवी कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिवस '२७ फेब्रुवारी' हा संपूर्ण जगात 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
३. गोविंद विनायक करंदीकर (कवी 'विंदा करंदीकर') – २००३
विंदा करंदीकर हे मराठी साहित्यातील सर्वात प्रयोगशील, बंडखोर आणि आधुनिक विचारांचे विचारवंत कवी मानले जातात.
- पुरस्काराचे वर्ष: २००३ (त्यांच्या अष्टपैलू वाङ्मयीन योगदानासाठी).
- अजरामर कलाकृती: 'अष्टदर्शने', 'मृद्गंध', 'स्वेदगंगा' (काव्यसंग्रह) आणि बालसाहित्य.
- साहित्याचे वैशिष्ट्य: विंदांच्या कवितांमध्ये गणितासारखी अचूकता आणि तत्त्वज्ञानाची प्रगल्भता असायची. त्यांनी कवितेत अनेक नवनवे प्रयोग केले. 'मुक्तछंद' आणि 'सुनीते' (Sonnets) लिहिण्यात त्यांचा हातखंडा होता. अत्यंत गंभीर आणि वैचारिक कविता लिहिणाऱ्या विंदांनी 'एटू लोकांचा देश', 'सशाचे कान' यांसारखी बालमनावर राज्य करणारी उत्कृष्ट बालगीतेही रचली.
४. भालचंद्र वणजी नेमाडे – २०१४
विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मराठी कादंबरीची संपूर्ण व्याख्या बदलून टाकणारे जळगावचे थोर लेखक म्हणजेच भालचंद्र नेमाडे.
- पुरस्काराचे वर्ष: २०१४ (त्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण कादंबरी आणि समीक्षा लेखनासाठी).
- अजरामर कलाकृती: 'कोसला' (Kosala) आणि 'हिंदू: एक समृद्ध अडगळ'.
- साहित्याचे वैशिष्ट्य: नेमाडेंनी १९६३ मध्ये लिहिलेली 'कोसला' ही कादंबरी मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड ठरली. त्यांनी पाश्चात्य अनुकरणाला कडक विरोध करून 'देशीयता' (Nativism) हा सिद्धांत मांडला. आपली संस्कृती, आपली माती आणि आपली भाषा किती समृद्ध आहे, हे त्यांच्या कादंबऱ्यांमधून दिसते. त्यांची लेखनशैली अत्यंत वास्तववादी आणि उपरोधाने (Satire) भरलेली असते.