पूर्वी थाट (Poorvi Thaat)
पूर्वी थाट हा अतिशय संधिकालिन (संध्याकाळच्या वेळचा) आणि प्रगल्भ थाट मानला जातो. जेव्हा दिवस संपत असतो आणि रात्र सुरू होत असते, अशा संधीप्रकाशाच्या वेळी (Sunset) या थाटातील राग वातावरणात एक वेगळीच जादू निर्माण करतात.
- स्वरांची वैशिष्ट्ये: या थाटात 'रे' ($\underline{r}e$) आणि 'ध' ($\underline{d}ha$) हे कोमल असतात, तर 'म' ($\acute{M}$) हा तीव्र असतो. बाकी सर्व स्वर (सा, ग, प, नि) शुद्ध लागतात. (हा थाट काहीसा भैरव आणि कल्याण थाटाचा मिलाफ वाटतो).
- प्रकृती: हा थाट अतिशय गंभीर, शांत, भक्तीरस आणि काहीसा गूढ किंवा व्याकुळ भाव निर्माण करणारा आहे.
प्रमुख राग: राग पुरीया धनाश्री (Raag Puriya Dhanashree)
पूर्वी थाटातील हा कदाचित सर्वात लोकप्रिय आणि मैफिलींमध्ये आवर्जून गायला-बजवला जाणारा अत्यंत गोड राग आहे.
- आरोह: नि़, सा, $\underline{\text{रे}}$, ग, मँ, प, $\underline{\text{ध}}$, नि, सां
- अवरोह: सां, नि, $\underline{\text{ध}}$, प, मँ, ग, $\underline{\text{रे}}$, सा
- वादी स्वर: प (पंचम)
- संवादी स्वर: ऋ (कोमल ऋषभ)
- गाण्याची वेळ: संध्याकाळची वेळ (संध्याकाळी ४ ते रात्री ७ - संधिकाल प्रकाश राग)
- वैशिष्ट्य: या रागात 'सा' आणि 'प' या स्वरांचे वजन खूप मोठे आहे. संध्याकाळच्या मावळत्या सूर्याच्या साक्षीने जेव्हा तीव्र 'म' आणि कोमल 'रे'-'ध' चा संवाद सुरू होतो, तेव्हा मन संपूर्णपणे ईश्वराच्या चरणी लीन होते.
प्रसिद्ध बंदिश (Bandish)
राग पुरीया धनाश्री मधील एक अत्यंत लोकप्रिय आणि पारंपारिक छोटा ख्याल बंदिश खालीलप्रमाणे आहे. ही बंदिश अनेकदा गानसरस्वती किशोरी आमोणकर किंवा पंडित भीमसेन जोशी यांच्या स्वरात रसिकांनी ऐकली असेल:
राग: पुरीया धनाश्री
ताल: त्रिताल (१६ मात्रा)
स्थायी (Sthayi)
पायो नेह जाको पीहरवा,
सुख पायो मोरे नैनन को ॥
अंतरा (Antara)
जब से पिया मोरे घर आये,
तब से मंगल गाओ री सखी ॥
हा झाला संध्याकाळचा मनमोहक पूर्वी थाट!