लोकसाहित्य आणि बोलीभाषा (मातीचा सुगंध)

ग्रंथालयांच्या पलीकडे जाऊन खेड्यापाड्यात, शेतामळ्यात जिवंत राहिलेले मराठीचे लोकवाङ्मय.

बहिणाबाईंची जात्यावरची ओवी आणि बोलींची समृद्धी

मराठी साहित्यात मोठ्या पंडितांनी आणि विद्वानांनी लिहिलेले साहित्य एका बाजूला, आणि अजिबात अक्षरओळख नसलेल्या एका साध्या शेतकरी महिलेने जात्यावर दळण दळताना रचलेले साहित्य दुसऱ्या बाजूला! संत जनाबाईंनंतर मराठी भाषेला आणि बोलीभाषेला जागतिक उंचीवर नेण्याचे काम कवयित्री बहिणाबाई चौधरी यांनी केले.

या पाठाचा सविस्तर आणि रसाळ कंटेंट मसुदा खालीलप्रमाणे आहे:

विशेष पाठ: बहिणाबाईंची जात्यावरची ओवी आणि बोलींची समृद्धी

विषय: लोकसाहित्य आणि मराठी बोलीभाषा (Folk Poetry & Dialects)

"अरे संसार संसार, जसा तवा चुल्हावर |

आधी हाताले चटके, तव्हा मिळते भाकर ||"

खान्देशच्या मातीत राहणाऱ्या बहिणाबाई चौधरी यांना लिहिता-वाचता येत नव्हते. पण शेतात काम करताना, घरी चूल पेटवताना आणि पहाटे 'जात्यावर दळण दळताना' त्यांनी जी गाणी (ओव्या) रचली, त्यात जगण्याचे सर्वात मोठे तत्त्वज्ञान सामावले होते. त्यांनी वापरलेली 'अहिराणी' बोलीभाषा ही मराठी साहित्यातील एक अनमोल दागिना ठरली आहे.

१. जात्यावरची ओवी: कष्टातून जन्मलेले संगीत

पूर्वीच्या काळी महाराष्ट्रात प्रत्येक घरात स्त्रिया पहाटे लवकर उठून दगडी जात्यावर धान्य दळत असत. त्या कष्टाचा थकवा जाणवू नये आणि मनातील भावना व्यक्त व्हाव्यात, म्हणून त्या गाणी गात. या गाण्यांना 'ओवी' म्हटले जाते.

• कष्टाचे संभूतीकरण: बहिणाबाईंसाठी जाते हे केवळ दगड नव्हते, तर तो त्यांचा सुख-दुःखाचा सोबती होता. त्या जात्याला देवाचे रूप मानून म्हणत:

"माझं जांतं चालं कसं, पायरी पायरीच्या गानं |

माझ्या जात्यातून निघं, देवा तुझं गं नवानं ||"

• निसर्गाशी नाते: शेतातील कपाशी (कापूस), हिरवेगार पीक, पाण्याचे पाट आणि दारात बांधलेला बैल या सर्वांवर बहिणाबाईंनी ओव्या रचल्या. माणसाने निसर्गासोबत कसे कृतज्ञ राहून जगावे, याचे शिक्षण त्यांच्या ओव्या देतात.

२. 'अहिराणी' बोली: भाषेची खरी समृद्धी

मराठी भाषेचे सर्वात मोठे सौंदर्य तिच्या बोलीभाषांमध्ये (Dialects) आहे. "दर बारा कोसांवर भाषा बदलते" अशी मराठीत म्हण आहे. बहिणाबाईंनी आपल्या कविता 'अहिराणी' (खान्देशी मराठी) बोलीभाषेत रचल्या.

• बोलीभाषा म्हणजे काय? जी भाषा पुस्तकात किंवा व्याकरणात शिकवली जात नाही, पण लोक पिढ्यानपिढ्या आपल्या घरात आणि गावात बोलतात, ती म्हणजे बोलीभाषा.
• अहिराणीचे सौंदर्य: बहिणाबाईंच्या कवितांमध्ये अहिराणी भाषेतील शब्दांचा गोडवा पाहायला मिळतो.
  • उदा. 'डोळे' या शब्दासाठी त्यांनी 'डोये' हा शब्द वापरला, आणि माणसाच्या मनाचे वर्णन करताना लिहिले:

"मन पाखरू पाखरू, त्याची काय सांगू मात? |

आता व्हतं भुईवर, गेलं गेलं आभाळात! ||"

(माणसाचे मन हे पाखरासारखे चंचल आहे, आता जमिनीवर होते तर एका क्षणात आभाळात गेले!)

३. साधेपणातील अथांग तत्त्वज्ञान (Philosophy of Life)

बहिणाबाईंनी विद्यापीठात जाऊन कोणतेही शिक्षण घेतले नव्हते, पण त्यांनी मानवी स्वभावाचे आणि जगाचे जे नियम सांगितले, ते मोठे तत्त्वज्ञही सांगू शकणार नाहीत.

• माणसाला उपदेश: देवाचे कौतुक करताना त्या माणसाला एक खडे बोल सुनावतात:

"माणसा माणसा, कधी व्हशील माणूस? |

लोभासाठी झाला तुझा, माणसाचा रे पशूस! ||"

• संसाराचे सत्य: संसार म्हणजे सुखाआधी दुःख आणि कष्टाचा सामना करणे, हे त्यांनी वर दिलेल्या 'तवा आणि भाकरीच्या' उदाहरणातून अत्यंत सहजतेने पटवून दिले.

४. बहिणाबाईंचे साहित्य जगासमोर कसे आले?

बहिणाबाई तर अशिक्षित होत्या, मग त्यांच्या कविता पुस्तकरूपाने आपल्यापर्यंत कशा पोहोचल्या?

• त्याचे कारण म्हणजे त्यांचे सुपुत्र सोपानदेव चौधरी (जे स्वतः कवी होते). बहिणाबाई गात असत आणि सोपानदेव त्या कविता कागदावर लिहून घेत असत.
• पुढे महाराष्ट्राचे थोर लेखक आचार्य अत्रे यांनी या कविता वाचल्या आणि थक्क झाले. अत्रेंच्या प्रयत्नांमुळे १९५२ मध्ये 'बहिणाबाईंची गाणी' हा काव्यसंग्रह प्रसिद्ध झाला आणि मराठी साहित्याला एक नवा कोहिनूर हिरा मिळाला.